Cyber_Spartacus

lexo o Cubo te vrasesh veten

__________________

HOSTEL

Te na rroje Enveri se Ahmeti desh na theri.Sa per shtat shkon kjo gje.Te lumte vella qe e solle ne forum kete material ta dine disa individe se kush ka qene Ahmet Zogu ne te vertete thjesht nje Tradhetar asgje me shume e asgje me pak!

__________________
How can you tell what Is a dream or what is real when you can even tell when you are awake or when you're sleeping

Cubi_Matjan

VËSHTRIM POLITOLOGJIK MBI ?TRIUMFIN E LEGALITETIT?
(Kumtesë e mbajtur nga Abdi Baleta në seminarin e
organizuar në Tiranë nga Partia Lëvizja e Legalitetit më 24
dhjetor 2004 me rastin e 80-vjetorit të ?Triumfit të
Legalitetit?)

Falenderoj Partinë ?Lëvizja e Legalitetit?? për ftesën që
më dërgoi për të marrë pjesë dhe për të mbajtur një kumtesë
në këtë tubim politik e akademik që e nderojnë me praninë e
tyre Naltmadhnia Leka I dhe Princi Leka.
Duke i përshëndetur të gjithë pjesëmarrësit në këtë tubim
dua t?i siguroj se këtë ftesë e kam pranuar me gëzim e
dëshirë për dy arsye kryesore: E para për të shprehur
nderimin tim, sikurse secili nga të pranishmit këtu, ndaj
një ngjarje të veçantë që ka zënë vend në historinë moderne
të Shqipërisë me emrin shumë domethënës ?Triumfi i
Legalitetit? më 24 dhjetor të vitit 1924, si dhe ndaj
kujtimit e veprës madhore të prijësit të këtij Triumfi, pra
kryetriumfatorit, politikanit djaloshar Ahmet Zogu, Mbretit
të ardhëshëm dhe burrë-shtetit më të shquar të shqiptarëve.
E dyta për të shprehur disa pikëpamje për zhvillimet e
sotme politike në Shqipëri që prej shumë vitesh i kemi
përpunuar e mbrojtur në kuadër të rrymës së mendimit e të
organizimit politik që njihet me emrin ?Rimëkëmbja
Kombëtare?.
Ngjarjet më të mëdha në historinë e kombeve e të shteteve
mbeten përjetësisht në kujtesën kombëtare dhe bëhen
vazhdimisht objekt studimi, reflektimi në epokat e
mëvonshme. Këto ngjarje mund të shndërrohen në tabu e të
hyjnë në mitologjinë kombëtare, siç ndodh me historinë e
bëmat e kohës së Skënderbeut, mund të mbeten për shumë kohë
arë, livadh apo fushë beteje e historiografisë, siç ngjet
me zhvillimet historike pas luftrave skënderbegiane, por
mund të mbeten njëkohësisht objekt pune i historiografisë,
politologjisë, madje dhe politikës e propagandës së
përditëshme, si zhvillimet që kanë shoqëruar hapat për
ngritjen e konsdolidimin e shtetit shqiptar që nga viti
1912.
Veprimtaria e Ahmet Zogut është ende një objekt studimi për
gjitha disipilinat dhe fushë beteje e luftës së përditëshme
politike e propagandistike. Është shkruar shumë deri tani
por ende jo sa duhet e si duhet. Më shumë dhe me
përgjegjësi e seriozitet më të madh kanë shkruar të huajt
se shqiptarët. Në botimet shqiptare krahas librave me
vlerësime admiruese si ai i Kristo Dakos, i Terenc Toçit ka
pasur dhe shkrime të vlefshme ku nuk mungojnë mospajtime
apo kritika, dobiprurëse si kujtimet e Sejfi Vllamasit, të
Eqerem bej Vlorës.Të huajt si Suajr, Bershtejn, Grant kanë
bërë punë të madhe për të ndriçuar jo vetëm lexuesit në
vendet e tyre, por edhe vetë shqiptarët. Mund të mendohej
se pas librit të plotë të Suajrit ?Ngritja e një mbretërie?
lexuesve në gjuhën angleze nuk u duhej më libër tjetër. Por
nuk ka menduar kështu Bernd J. Fisher që në vitin 1984 që
ka botuar në SHBA studimin e plotë ?Mbreti Zog dhe
përpjekjet për stabilitet në Shqipëri?, apo Xheison Toms
që në vitin 2003 ka botuar në Angli një studim gjithashtu
të plotë ?Mbreti Zog që u bë vetë monark i Shqipërisë?.
Në Francë Zhozefinë Dëdet botoi në vitin 1997 librin
?Geraldina mbretëresha e shqiptarëve? që është një vepër që
na e bën të njohur Mbretin nëpërmjet rrëfimeve të
Mbretëreshës, njeriut që askush më mirë se ajo nuk mund
t?ua shpjegonte shqiptarëve atë që duhej të dinin. ?Mbreti
Zog? është një tjetër libër i botuar vitet e fundit në
Francë dhe ka për autor Patris Najbor. Më defiçitarë janë
ende studiuesit shqiptarë. Shqiptarët mbeten ende nën
ndikimin e asaj literature propagandistike shpërfytyruese
të realitetit që është prodhuar pa ndërprerje nga të gjithë
kundërshtarët e veprimtarisë së Zogut..
Solemniteti përkujtimor i këtij tubimi na imponon më shumë
një vështrim politologjik sesa një analizë të mirëfilltë
politike të kuptimit dhe të rëndësisë që ka për të sotmen
trashëgimia politike e Triumfit të Legalitetit në vitin
1924. Veçse është e pamundur të flitet për këtë ndodhi të
para 80 viteve pa menduar për ngjarjet e zhvillimet e
ditës, sepse e shkuara dhe e sotmja nuk formojnë thjesht
një kurbë historike me ngjitjet e zbritjet e saj, por
formojnë sot dy vija paralele për ata që duan të ushtrohen
në gjimnastikën politike dhe në zanatin e politologjisë,
pra të studimit të veprimit politik.
Për ta bërë më të besueshëm këtë mendim po i referohem një
libri shumë interesant me titull ?Vlerësimi psikologjik i
udhëheqësve politikë? shkruar nga një grup studiuesish
amerikanë, botuar në SHBA në vitin 2003, ku flitet për
hendekun midis bashkësive akademike e politike si për vijën
ndarëse midis dijes dhe veprimit. Dija organizohet sipas
vijash teorike të përgjithëshme. Ata që bëjnë politikën
kanë nevojë për faktorë të veçantë që të t?i ndihmojnë në
marrjen e vendimeve (fq. 400). Synimi i studimit është si
të ngushtohet sa më shumë ky hendek. Kuptohet sa më shumë
të ngushtohet hendeku aq më mirë është për politikën. Nëse
politologjia e politika bashkohen në persona konkretë është
edhe më mirë, por në praktikë kjo nuk është e lehtë. Në
këtë tubim ne që marrim fjalën jemi në anën e
historiografisë e të politologjisë. Organizuesit besoj se
janë më shumë në anën e politikës. Por shkrihemi në një
mjedis që synon të përmbushë misionin e nderimit të së
shkuarës dhe të bëjë diçka me dobi për të tashmen e të
ardhmen.
Referati që mbajti zotëri Bajram Xhafa për ?Kushtet
historike të Triumfit të Legalitetit? më çliron mua dhe
referuesit e tjerë nga një barrë e rëndë dhe me përgjegjësi
profesionale dhe njëkohëisht e lehtëson shumë punën e
dëgjuesit për të vendosun në sfodin e kontekstin e duhur e
të qartë historik të shtjellimeve në këndvështrim
politologjik. Megjithatë nuk i shpëtoj dot nevojës e
tundimit për të kërkuar ndihmën e historisë edhe në
trajtimin politologjik, sepse për të gjetur rrënjët e
?Triumfit të Legalitetit? duhet gërmuar thellë në tabanin
historik kombëtar, në traditat kombëtare shqiptare, në
frymën kombëtare. Pa këto nuk do të dilte as triumfator si
Ahmet Zogu, nuk do të kishte ?Triumf të Legalitetit?. Pa
frymë e përvojë politike të Rilindjes Kombëtare nuk do të
kishte as Shpallje të Pavarsisë Shqiptare më 1912, as shtet
të cunguar shqiptar më 1913, as një rregjistrim të ri të
këtij shteti në regjistrin e gjendjes civile ndërkombëtare
në vitet 1918-1920 dhe as histori të ndërtimit të shtetit
shqiptar pas Kongresit të Lushnjës të vitit 1920.
?Triumfi i Legalitetit? duhet parë si një nga ngjarjet më
madhore të përpjekjeve të para për vënien e themeleve të
shtetit shqiptar. Termat ?Triumfi i Legalitetit? janë
vërtetë shumë të goditura për të pasqyruar edhe karakterin
e ndodhisë dhe për ta përligjur atë. Por nuk e japin tërë
brendinë e ngjarjes së madhe. Në dhjetor të vitit 1924 nuk
ishte fjala vetëm për një vënie në vend të një të drejte të
shkelur, pra për një hakmarrje të përligjur të ligjshmërisë
mbi paligjshmërinë. Ishte fjala për një veprim politik që
duhej bërë për të shpëtuar vendin nga rrëmuja dhe rreziqet
që sillte ajo. Pra ?Triumfi i Legalitetit? duhet parë si
veprimi që garantoi një të ardhme për shtetin shqiptar. Nuk
ishte fjala për një ?restaurim burbon?.
Ishte si të themi ?një e keqe e domosdoshme?, por
shpëtimtare që i hapi rrugën të mirës. Ishte një veprim
politik radikal, por shumë i drejtë dhe i ligjshëm që u
imponua nga një veprim politik po aq radikal, por i
padrejtë dhe i paligjshëm.Askush nuk ka arsye të pranueshme
të ngrihet kundër ?Triumfit të Legalitetit? në emër të
ndonjë parimi që nuk duhet të jetë i vlefshëm për të
gjithë. Ata që qëndrojnë vetëm në pozitat se pushteti duhet
të burojë nga populli, i cili duhet të shprehet nëpërmjet
votës së lirë nuk mund të qortojnë ?Triumfin e Legalitetit?
pa qortuar më parë ?Revolucionin e qershorit?. Po ashtu ata
që ndjekin parimin se pushteti buron nga gryka e pushkës
nuk kanë të drejtë të qaraviten për ?Triumfin e
Legalitetit? kur kanë bekuar ?Revolucionin e qershorit?.
Ndërsa në debatin se cili nga të dy rastet e marrjes së
pushtetit sipas parimit ?pushteti buron nga gryka e
pushkës? kriter gjykimi duhet të jetë se cila ngjarje ishte
në përputhje me logjikën e gjërave, në të mirën e shtetit
shqiptar, si dhe rrjedhojat historike që kanë prodhuar të
dyja ngjarjet.
Shpëtimi e konsolidimi i shtetit të cunguar shqiptar doli
si shqetësimi kryesor në Kongresin e Lushnjes në janar të
vitit 1920. Pikërisht në këtë Kongres u dallua dhe ai që do
të realizonte veprën madhore të ?Triumfit të Legalitetit?
në vitin 1924, që shënon njëkohësisht edhe kohën kur u
mbushën dhe dolën mbi tokë themelet e dukshëm e të
qëndrueshëm të shtetit shqiptar që deri në atë kohë kishin
mbetur si varr i hapur. Për të karakterizuar atë periudhë
të ndërlikuar e të rrezikshme katërvjeçare për ndërtimin e
shtetit të parë shqiptar që i parapriu Triumfit të
Legalitetit më mirë t?ua lëmë fjalën atyre që kanë qenë
dëshmitarë dhe protagonistë ngjarjesh . Nga gazeta
antizogiste më e tërbuar dhe më serbofile aktualisht,
?Tema? e bazeberishizmit, në datën 18 dhjetor 2004 kemi
mësuar vlerësimin shumë kuptimplotë të Terenc Toçit : ?
Kombi shqiptar, i dalë nga pavarësia me një etje të
shfrenuar për liri, megjithëse krejt të shpjegueshme, ra në
gabimet e paevitueshme të popujve të rinj politikisht dhe u
hodh në krahët e parlamentarizmit dhe të një kritike
gazetareske të pakufi dhe të një tribunizmi të turpshëm?.
Në këndvshtrimin historik këto fjalë janë shpjeguese të
faktit pse u bë i pashmangshëm një ?Triumf i Legalitetit ?
në vitin 1924, ndonëse ishte i padëshirueshëm për
rrtethanat në të cilat ndodhej Shqipëria. Nga këndvështrimi
politologjik këto fjalë janë thirrje për të kuptuar
gjendjen e sotme në Shqipëri. Pas daljes nga diktatura
komuniste si skllavi që lirohet nga zinxhirët e rëndë,
shqiptarët për fat të keq u zhytën në një vorbull ujrash të
turbullta si ai që përshkruan Toçi për vitet që i
paraprinë ?Triumfit të Legalitetit?. Por, le të dëgjojmë
dhe një tjetër dëshmitar të kohës dhe vëzhgues shumë të
hollë të ngjarjeve, Eqerem bej Vlorën, i cili në librin
?Kujtime?, vëllimi II, ka shkruar për figurën e veprën e
Ahmet Zogut jo nga pozitat e pasuesit fanatik, por të
kritikut të ashpër dashamir. Ai thekson se pas ?Triumfit të
Legalitetit? : ?Asambleja Legjislative e vazhdoi punë dhe
brenda dy javësh mundi të hartojë një Kushtetutë, e cila
duke shprehur parimet republikane dhe liberale, bënte
njkëkohësisht të pamundur rikthimin e shthurësisë
masono-demokratike? (fq,249).
?Triumfi i Legalitetit? nuk duhet të jetë pra thesar
politik vetëm i monarkistëve, por edhe i shqiptarëve me
ndjenja republikane. Madje shqiptarët me ndjenja
republikane, të paktën në këtë aspekt, duhet ta nderojnë e
përkujtojnë ngjarjen e ?Triumfit të Legalitetit? edhe më
shumë se monarkistët, që ditë të shenjtë kanë 1 shtatorin e
vitit 1928. ?Triumfi i Legalitetit?, për herë të parë çoi
në eksperimentimin e formës së regjimit republikan, me
kushtetutë republikane, në Shqipëri, që edhe pse u braktis
për një formë më të mirë nuk doli e dështuar. Por për shkak
të armiqësive politike partiake më vonë shqiptarët
republikanë e kanë konsideruar dhe e konsiderojnë ngjarjen
e ?Triumfit të Legalitetit? si anën e kundërt të medaljes
politike që ata kanë dashur e duan të mbajnë varur në qafë.
Edhe fakti që një jubile i 80 vjetorit të ?Triumfit të
Legalitetit? përkujtohet më shumë si pasuri e një kampi
politik sesa një trashëgimi e përbashkët politiko-historike
e gjithë shtetarizmit shqiptar është dëshmi se ende nuk
është kuptuar dhe nuk është çmuar si duhet domethënia
historike dhe rëndësia e tanishme e ?Triumfit të
Legalitetit?, por është futur edhe kjo ngjarje në kallëpet
e kundërshtive e kundërvënieve ?fitimtar- i mundur? në dy
ndeshjet e mëdha të vitit 1924 dhe të vijimësisë së tyre
politike dhe ideologjike deri sot.
Normale do të ishte që sot ne të mos ishim të ftuar vetëm
në një përkujtimore të një partie që mban emrin e ?Lëvizja
e Legalitetit?, por në një ceremoni shtetërore. Secili e ka
të qartë përse nuk ndodh kështu në kohën e pushtetit
neo-socialist që në këtë pikë më shumë se në çdo drejtim
vazhdon traditën e atij pushteti socialist enverist. Por
nuk bën të harrojmë se edhe në kohën kur Shqipëria kishte
një pushtet të emërtuar demokratik në vitet 1992-97
?Triumfi i Legalitetit? nuk është vlerësuar më ndryshe se
tani. Madje për fat të keq në vitin 1994 ka ndodhur ajo që
nuk duhej të ndodhte. Është kremtuar në rrugë shtetërore me
bujë më të madhe e në mënyrë më sfiduese se në kohën e
Enverit, 70-vjetori i ?Revolucionit demokratik të
qershorit?. Presidenti i atëhershëm, Berisha dhe drejtuesit
e PD-së bënë cerenmonira e mbajtën fjalime aq patetike për
revolucionin nolian të qershorit sikur të kishte ndodhur që
ky revolucion dhe jo ?Triumfi i Legalitetit? të ishin lënë
në harresë ose denigruar gjatë gjysëm shekulli regjimi
komunist.
Këto festime i vunë përfundimisht vulën një fermani politik
se rivaliteti partiak për pushtet në Shqipërinë
paskomuniste zhvillohej kryesisht nën hijen e nolizmit,
shkaktarit dhe antipodit të ?Triumfit të Legalitetit? në
vitin 1924 e deri sot. Kështu, edhe në spektrin e gjërë
partiak që u krijua pas vendosjes së pluralizmit politik në
Shqipëri mbizotërues mbeti nolizmi, ajo rrymë mendimi e
veprimi politik që çoi në përplasjet e vitit 1924 dhe vlera
e praktike e ?Triumfit të Legalitetit? u reduktua më shumë
në lejimin dhe shprehjen e nostalgjive për atë ngjarje. Në
njëfarë mase për shkak të konjukturave që u krijuan në
ballafaqimet për pushtetmarrje për pushtetlënie edhe
nostalgjitë për ?Triumfin e Legalitetit? u zbehën dhe
rrodhën në një vijë uji për vaditjen e arës politike të
nolizmit në Shqipëri. Prandaj çdo përkujtim për ?Triumfin e
Legalitetit? nuk mund të dalë jashtë lojës me dritë hijet
që është bërë e bëhet me ngjarjet e vitit 1924 për qëllime
politike të sotme në Shqipëri.
Ballafaqimi midis trashëgimisë politike të ?Revolucionit të
qershorit? dhe ?Triumfit të Legalitetit? nuk e ka humbur
dinamikën e vet acaruese as në vitin 2004, madje pëplasjet
janë me të dy krahët e politikës që pretendojnë për
hegjemoni në politikën shqiptare, me të majtën që përpiqet
te jetë edhe pakëz e djathtë dhe pseudo të djathtë që quhet
?kampi i PD-së? dhe që mundohet të fshehë majtizmin e saj .
Më mirë se në çdo rast tjetër këtë dinamikë të karikuar
rishtas me shumë inat pas krijimit të Lëvizjes për Zhvillim
Kombëtar e pamë të shpalosur në gazetën berishiane ?Tema?
në dhjetë shkrime me radhë me titullin provokues ?Leka
Zogu, karikatura e Simeonit II : forca e tretë si kolonë
pestë? dhe me një përmbajtje që përveç perversitetit
politik që përhapet nëpërmjet vrasësish me pagesë në
publicistikë nuk ofron asgjë për qytetarin shqiptar.
Ky provokim i kryer në emër të ?mbrojtjes të të djathës? në
Shqipëri nga një ?kolonë e pestë? zogiste ka vlerë vetëm
për të ilustruar idenë që përplasja e trashëgimisë së
?Triumfit të Legalitetit? me nolizmin është e ashpër. Është
hera e tretë që në historinë e botimeve shqiptare për
luftë kundër rolit dhe veprimtarisë së Ahmet Zogu vihen në
qarkullim botime kaq banale e të pështira. Unë të parën
quaj atë broshurën që botoi Koço Tasi në Athinë në mesin e
viteve 1930 që u bë njëfarë katalogu, apo doracaku i
shpifjeve, fyerjeve kundër Ahmet Zogut midis emigrantëve
para LDB dhe i propagandës komuniste pas saj. Të dytën do
të quaj shkrimin ?Lugati i Legalitetit? të Prof. Dr. Kris
Maloki, botuar në mërgim në vitet 1950 dhe ribotuar në
revistën e intelektualëve katolikë ?Feniks? në Shkodër nr.
5-6 në vitin 1998. Përshtypja ime është se ky lloj botimi
ka synuar të ripërtërijë atë mllef që ka ekzistuar kundër
?Triumfit të Legalitetit? për shkak se krahas Nolit në
vitin 1924 ka vepruar edhe Luigj Gurakuqi. Ndërsa sulmi i
tretë që është bërë në ?Tema? në shtator-tetor 2004 është
një amalgam i dy lloj sulmeve të mëparshme, por gjithnjë
në linjën Noli-Gurakuqi, Tasi-Maloki, duke shtuar këtu edhe
një shpërthim zemërimi për motive meskine hakmarrjeje
politike dhe provokimi politik në frymë komuniste dhe
neokomuniste që gatuhet në shtabet propagandistike
berishiane.
Ende nuk më takon mua të merrem gjërësisht me këtë kombinim
sulmesh, sidomos me poshtërsinë e bërë në gazetën ?Tema?,
ndonëse kam qenë i detyruar të shkruaj diçka për të mos ia
dhënë askujt kënaqësinë e heshtjes për ?Intrigat e pigmejve
të irrituar, nga disniveli i madh i staturës që i dallonte
nga Kryeministri i ri (Ahmet Zogu) futën mosmarrëveshjet
deri në mesin e kabinetit? (siç ka shkruar Terenc Toçi).
Pigmejtë e sotëm politikë e propagandistikë, qofshin dhe me
tituj shkencorë e në poste të larta partiake, që në faqet e
?Temës? kanë lëshuar helmin e tyre kundër rolit tim të
paqenë në Lëvizjen për Zhvillim Kombëtar, janë shumë më
mjeranë se pigmejtë për të cilët fliste Terenc Toçi, jo
vetëm për shkak të staturës së tyre politike para
nismëtarit të LZHK, por dhe për faktin se mania e tyre për
të provokuar gjithandej grindje në politikën shqiptare i ka
bërë tashmë qesharakë.
Për të qenë sa më i qartë në këtë pikë kam bërë një
polemikë dashamirëse edhe me kryeredaktorin e ?Bota Sot?,
Skënder Buçpapa, që ka trajtuar çështjen se ?Zogizmi nuk
është antiberishizëm?. Duke qenë i një mendjeje me të në
këtë pikë kam parashtruar arsyet e mia pse mendoj se
?Berishizmi është antizogizëm?. Këtë vlerësim e mbështes në
radhë të parë në sulmet që Berisha bëri në vitin 1991
kundër Naltmadhnisë Leka I duke e cilësuar si diktatorin që
do të vendoste Milosheviçi në Shqipëri, në qëndrimin e
pafalshëm të Berishës në vitin 1993 ku trashëgimtari i
Fronit shkeli për herë të parë në atdhe, në thirrjen e
Berishës drejtuar Kongresit të PLL-së në vitin 1996 që të
braktiste trashëgiminë zogiste, të cilën e gjykonte me
frymë të theksuar noliste. ?Tema? së fundi na ka konfirmuar
se berishzimi mbetet në këto pozita për fat të keq, prandaj
kremtimi madhështor e glorifikues i ?Revolucionuit të
qershorit? në vitin 1994 nuk ka qenë lajthitje, por
politikë e llogaritur, ndërsa disa kthesa të pjesëshme në
drejtim të vlerësimit të zogizmit kanë qenë taktizime. Ka
edhe tani ?intriga pigmejsh? kundër figurës e veprës së
Ahmet Zogut dhe të trashëgimtarit të tij nga ata që
zogizmin duan ta kthejnë vetëm në rezervë politike në
luftën brenda rrymës politike të nolizmit që është
degëzuar.
Në Shqipëri ka 14 vjet që vazhdon një gjendje si ajo që
përshkruan Toçi për katër vitet 1920-24. Gjatë këtyre 14
vjetëve, sidomos pas vitit 1997, në Shqipëri kemi edhe atë
gjendje që E.bej Vlora e cilëson ?shthurësi
masono-demokratike?. A nuk është bërë Shqipëria parcelë për
eksperimente ndërkombëtare të ?shoqërisë së hapur? që ka
çuar në një pseudoshtet të dyerve të shqyera? Me këtë rast
dua të bashkohem me të gjitha paralajmërimet që ka lëshuar
me shumë shqetësim Naltmadhnia Leka I se jemi në prag të
humbjes së plotë të fizionomisë së shtetit sovran shqiptar.
Në disa drejtime jemi edhe më keq se në periudhën e
?shthurësisë masono-demokratike? që i paraprinte ?Triumfit
të Legalitetit?. Këto shqetësime në vijën e politologjisë e
të mendimit politik janë sigurisht të pamjaftueshme deri në
çastin kur ato nuk do të konkretizohen me veprim të
fuqishëm politik. Kjo do të thotë se vlerat historike të
?Triumfit të Legalitetit? marrin më shumë kuptim e rëndësi
tani.
Në kushtet e ?shthurësisë masono-demokratike? të viteve
1920-24 u kristalizuan dhe vepruan dy prirje kryesore të
mendimit e veprimit politik : një prirje me veshje sociale
teatrale e karakterizuar më shumë nga aventurizmi politik,
përgjegjësia e ulët kombëtare, ekzibicionizmi
intelektualist, amatorizmi administrativ, perëndimorizmi
bosh dhe një prirje etatiste e karakterizuar nga dëshirat
për të bërë realpolitikë, për të vënë pushtetin në shërbim
të shtetit, shtetin në shërbim të nevojave kombëtare jo të
eksperimenteve sociale, për të vendosur disiplinë në vend
të shthurjes etj. Këto dy prirje u përfshinë në lojën e
ndërlikuar për disa vite me radhe derisa më në fund sollën
zhvillimet dramatike të vitit 1924, suksesin e përkohëshëm
të atij që është quajtur ?revolucion demokratik?,
?kryengritje?, apo ?grusht shteti? në qershor të vitit 1924
dhe ?Triumfin e Legalitetit? më 24 dhjetor të atij viti.
Dallimet e të dyja prirjeve janë dukur qartë në gjithçka,
sidomos në programet e tyre dhe në mënyrën si vepruan për
të ndërtuar shtetin e drejtuar shoqërinë shqiptare.
Programi megalloman, aspak realist, i mbushur me parrulla,
me dykuptimësi, me shumë rreziqe politike, ekonomike e
shoqërore i ?Revolucionit të qershorit? është kritikuar
rëndë nga vetë hartuesit e tij, duke përfshirë udhëheqësin
Fan Nolin, si dhe nga admiruesit e zellshëm të fanolizmit
më vonë në politikën e historiografinë enveriste. Enverizmi
e ka akuzuar Nolin më shumë për pavendosmëri revolucionare
në përmbushjen e programit, duke harruar se ai program
ishte jashtë realitetit shqiptar e mundësive të Shqipërisë,
prandaj ishte i destinuar të dështonte, sikurse dështoi
edhe programi i komunizmit pavarësisht se kishte në shërbim
diktaturën më të egër të proletariatit.
Kurse me programin e ?Triumfit të Legalitetit? ndodhi
ndryshe, sepse ishte siç e ka karakterizuar Eqerem bej
Vlora ? Një program i bukur, i thjeshtë, madje i
pakritikueshëm mund të pohoj, dy pikat kryesore të të cilit
mund të përmblidheshin me pak fjalë : organizimi i aparatit
shtetëror dhe zgjidhja e problemeve ekonomike të vendit?
(fq 246).
Pikërisht për një program të tillë të thjeshtë si ai i
?Triumfit të Legalitetit? ka nevojë më shumë se kurrë
Shqipëria në përvjetorin e 80-të të këtij Triumfi.
Programet politike që i janë paraqitur deri tani Shqipërisë
në këto 14 vite të ?shthurësisë masono-demokratike? janë
një shartim jo frytdhënës i programeve të nolizmit e të
enverizmit me kalema kapitalizmi që zënë pak. Këto programe
u shërbejnë më shumë interesave të një shtrese që aspiron
të bëhet borgjezi kompradore dhe jo borgjezi kombëtare. Në
disa drejtime, veçanërisht për pronësinë mbi tokën,
programet e deritanishme që nuk ndryshojnë shumë, edhe pse
paraqiten nga parti të ndryshme, janë një shpërfytyrim i
programeve noliste e enveriste. Ndërsa pas ?Triumfit të
Legalitetit? u arrit shumë shpejt të bëhej edhe Kushtetuta
republikane edhe Satuti themeltar i Mbretërisë pas vitit
1991, kur Shqipëria hyri në fazën e ?shthurëisë
masono-demokratike? të pluralizmit politik paskomunist, u
përdhos procesi i bërjes së një kushtetute të re për vite
me radhë. Fillimisht u rrëzua me referendum popullor
projekti berishian në vitin 1994 për shkak të
paligjshmërive që u bënë. Pastaj dështoi në fakt dhe
projekti greko-socialist në vitin 1998 sepse referendumi
nuk i plotësoi parametrat dhe Kushtetuta e sotme është
shpallur si e miratuar vetëm se u bë marifeti që e nxorri
pjesëmarrjen në referendum 50,7% të votuesve të
regjistruar.
Shqipërisë më shumë se çdo gjë tjetër i duhet sot një
pushtet që të organizojë aparatin shtetëror. Le të mbajnë
sa të duan leksione ambasadorët e huaj dhe përfaqësuesit e
mekanizmave teknokratike europiane këtu në Tiranë se
?korrupsioni luftohet me zgjedhje të lira?. Korrupsioni
mund të luftohet vetëm me një aparat shtetëror të
pakorruptuar, efikas, të thjeshtuar, të përbërë nga
idealistë, jo nga teknokratë e meritokratë dallkaukë,
qelepirxhinj, sahanlëpirës të forcave të huaja që
kolonizojnë Shqipërinë, që recitojnë papagallçe parrulla
për integrime europiane e euroatlantike, për globalizëm,
ekonomi tregu, për të drejta njeriu që nuk i respekton
askush. Për të arritur këtu duhet në radhë të parë një
qeveri e fortë, e përkushtuar. Duhet përzgjedhje e njerëzve
që do të qeverisin dhe rregulla të forta që kush keqpërdor
pushtetin nuk del i larë me një dorëheqje. Nga përvoja e
pushtetit zogist pas ?Triumfit të Legalitetit? mund të
nxirren mësime të vlefshme edhe tani, ndonëse kushtet janë
shumë të ndryshme.
Mund të bëhen zgjedhje që të quhen të lira, ndonëse askush
nuk është në gjendje të na tregojë se si qenkan këto
zgjedhje. Por ?zgjedhjet e lira? mund t?u shërbejnë edhe të
korruptuarve e korrupsionit, siç kanë shërbyer edhe për
vendosje diktaturash si ajo e Hitlerit. Para se të
shpresojmë se zgjedhjet e lira mund të na krijojnë kushte
për luftë kundër korrupsionit duhet të shohim mirë se cilët
janë ata që kanë etje të madhe për të dalë fitimtarë në
zgjedhje dhe për të marrë pushtetin.
Edhe në librin e fundit që është botuar në Angli në vitin
2003 për Ahmet Zogun ka një kapitull të titulluar ?Triumfi
i Legalitetit?. Sa ndryshim ka ky titull nga titulli që ka
përdorur historioazhgrrafi shqiptar greqishtfolës Paskal
Milo për të njëjtat ngjarje ?Jugosllavia-mamia e
kundërrevolucionit zogist? në një libër të tij të botuar në
vitin 1992, jo më në kohën e Enverit! (?Shqipëria dhe
Jugosllavia.1918-1927). Po citoj vetëm një fjali nga më të
rëndomtat në spekulimet e Paskalit : ?Rreth tij (Zogut) u
grumbulluan ( në Beograd) të gjithë elementët antikombëtarë
që kishin emigruar në Jugosllavi?. Merret me mend sa vlerë
mund të kenë ?histori të tilla? që i shkruan njeriu që mori
pjesë në ?revolucionin e vonuar demokratik?( pra në
edicionin e dytë të revolucionit të qershorit) si përkthyes
i bandave andarte greke që morën pjesë në rebelimin e
armatosur në Shqipërinë e jugut në vitin1997. Për këtë
shërbim përkthyesi i andartëve u bë edhe ministër i jashtëm
i Shqipërisë për katër vite.
Kurse studiuesi anglez Xheison Toms që sigurisht nuk është
zogist dhe as mund të merret si vlerësues i pandikuar nga
njëfarë antizogizmi shqiptar e britanik në punimin e tij
pikërisht në kapitullin ?Triumfi i Legalitetit? (fq. 71)
thekson se përkrahësit e Nolit nuk po e merrnin vesh mirë
nëse ai ishte një përçues i komunizmit, apo një imitues i
marshimit të Musolinit mbi Romë. Për Paskal Milon ky duhet
quajtur atdhetarizëm shqiptar. Studiuesi britanik e ka
parasysh pozitën e vështirë në të cilën ndodhej Zogu gjatë
emigrimit në Beograd dhe e vë në dukje se ndërsa ai mbante
kontakte atje sekretari i tij, Jak Koçi, vepronmte në emër
të tij në Romë. Por historiografia shqiptare deri tani nuk
ka dashur, as ka qenë e zonja, të analizojë me vërtetësi
këkë kompleks ngjarjesh. Nga këndvështrimi politologjik
duhet të themi se nuk ka fatkeqësi më të madhe se kur
politikanët shqiptarë vihen në atë pozitë që u vu Zogu në
vitin 1924, kur u detyrua të shkonte në Jugosllavi për të
nisur prej andej ?Triumfin e Legalitetit?. Ngjarjet e
mëvonshme kanë dëshmuar se ky ?Triumf? u realizua pa
lëshime të asaj natyre që do ta bënin të mallkuar. Por
sidoqoftë shqiptarëve u mbetet të nxjerrin mësimin e madh
se në grindjet e tyre politike kurrë nuk duhet të krijojnë
situata kur rivali vihet në pozita të tilla. Po a do ta
mësojnë ndonjëherë si duhet këtë politkanët e skenës sonë
politike?!
Xheison Toms kur analizon ?Triumfin e Legalitetit? thekson
: ?Zogu ishte i rreptë , por jo hakmarrës, ai i falte
njerëzit të cilëve nuk ua kishte më frikën. Por në fillim
të vitit 1925 synimi i tij ishte që ende të shtinte
frikë?.(fq. 75). Pra, e tërheq lexuesin në vlerësimin
psikologjik të liderit, çka sipas librit amerikan që
përmenda është fushë e veçantë studimi në ndihmë të
politologjisë tani. Vlerësimin psikologjik të Ahmet Zogut e
kanë bërë dhe vëzhgues të afërt të politikës së tij. Edhe
pse e quan diktaturë sundimin e Zogut Eqerem bej Vlora e
quan atë ?të vetmin njeri që mund të merrte në dorë fatet e
vendit në kalimin nga Shqipëria turkomane drejt Shqipërisë
moderne (fq 251) dhe thotë se :? ky njeri ishte i paisur
me arsye të shëndoshë dhe me ndjenjën e masës, ndaj edhe
përpiqej që vullnetin e tij personal t?ua përshtaste
kërkesave dhe ligjeve të

Cubi_Matjan

Ahmet Zogu

Mbreti Zog i I

Shkeputur nga "Historia e Shqipnis" e z. Tajar Zavalani

Faqe 289

..kandidatë independentë në disa
prefektura si Korça. Me shum përpjekje ata
sigurojshin disa vota por, me sa di vet,
asnjiherë nuk u zgjodhë nji deputet inde-
pendent. Kabineti emnoheJ' nga kryetari i
shtetit dhe votbesimin e parlamentit e
kishte të siguruem derisa gëzonte besimin
e Mbretit.

Projekt ligjet hartoheshin nga Këshilli i
Shtetit, nji prej enteve ma të vlefshme të
Monarkis. Në periudhën e tij ma pjellore,
Këshilli i Shtetit kryesohej nga Mehdi
Frashëri. Me iniciativën e tij, Shqipnija u
pajisë me nji varg kodesh ligjuere, adaptue
nga legjislacioni ma i përparuem i
perëndimit. Kodi Civil, Kodi Penal, Kodi
Tregetar dhe Keshilli Kontrollues janë disa
nga veprat ma të çmueshme të periudës së
pamvarësis. Barazija e grues me burrin,
përdorimi i operacioneve bankare në
tregëtin e mbrendëshme dhe sidomos të
jashtme, sistemi metrik për matje dhe
peshim, etj., janë hapat drejt oksidentalizimi
të Shqipnis qi erdhën si pasoje e vuemjes ne
zbatim të këtyne ligjeve.

Projektligjet e pregatituna nga Këshilli e
Shtetit i parashtroheshin parlamentit për
aprovim. Ky nuk ishte nji formalitet i
zbrazët, mbasi projektligjet studjoheshin
me kujdes në Komisionet e posaçme, të
përbamë nga deputetë të specializuem.
Ata banin shum ndryshime për të
përmirësue ligjet në aspektin e tyne teknik.
Ligjet e votuem nga parlamenti
dekretoheshin nga Mbreti dhe firmoheshin
nga ministri i ngarkuem me zbatimin e tyne
Në verën e vitit 1930, Mbreti Zog shkoj
në Vjenë për me u shërue nga stomaku. Nji
natë, tue dalë nga Opera, Mbreti i
shoqnuem nga ministri i oborrit Ekrem
Libohova, dhe Adjutanti Major Llesh
Topallaj u atakue nga dy oficera shqiptar
në mërgim: Aziz Çami dhe Ndoc Gjeloshi.
Mbreti nuk pesoi gja, kurse Llesh Topallaj
mbet i vramë dhe Ekrem Libohova u
plagosë në kambën. Autorët e atentatit
duelen përpara gjykatores së Vjenës, e cila
i dënoi me pak vjet burgim. Gjyqi u përdor
nga regjimi qi mbretnonte në Shqipni. Në
Vjenë asi kohe dominonte emigracioni
politik për të denonsue regjimin
autokratik. Socializmi dhe shprehja
«monarki absolute» ishin nji gogol në syt e
gjykatësve austriak.
Giatë mungesës së Mbretit, Musa Juka
kishte zbulue nji komplot «për të përmbysë
regjimin me anë të violencës». Nji tok
njerës në mes të Shqiptarve me mendime
liberale u arrestuen dhe u nxuerrën
përpara Gjyqit Politik. Duel në shesh se
ata ishin mbledhë, mësheftazi natyrisht,
për të bisedue mënyrën e veprimit në rast
se i ndodhte gja Mbretit. Por ata u gjykuen
për veprimtari subversive në bazë të Ligjit
për Mbrojtjen e Shtetit, dhe u dënuen me
burgim përjetë ose për shumë vjet.
Në verën e vitit 1935 ndodhi diçka ma
serioze. Në qytetin e vogël Fier të Myzeqes
komandanti i gjindarmëris, Musa Kraja,
ngriti flamurin e kryengritjes. Ai urdhnoi
arrestimin e përfaqësuesve të autoritetit
qendruer dhe proklamoi vehten shef të
revolucionit kundër Monarkis. Pikërisht në
at kohë adjudanti i Mbretit, Gjenerali
Gilardi, prej origjine austriake, kaloi me
automobil nga Fieri, pa ditë asgja mbi çka
ishte tue ndodhë. Ndjekësit e Musa Krajës
kujtuen se ishte dërgue nga qeverija për me
shtypë kryengritien dhe e vranë mbrenda
në veturë. Ky ishte i pari gjak qi u derdhë
at ditë. Musa Kraja shpresonte se gjesti i tij
do të shënonte plasjen e revolucionit në
mbarë Shqipnin. Por kjo nuk u vërtetue
dhe lëvizja e Fierit u shtypë shum shpejt
nga forcat qeveritare. Si gjithmonë, shkaktarët e vërtetë të këtyne tragjedive
marrin arratin, kurse 11 gjindarmë, qi
kishin shkue mbas Musa Krajës, u
ekzekutuen atypëraty. Qeverija kishte
marrë frikë dhe vendosi me shfarue krejt
opozitën e hapët ose të mësheftë. Me
qindra njerës u arrestuen dhe nji atmosferë
terrori mbretnoi anembanë Shqipnis. Të
arrestuemit përbanin nji tufë të perzieme:
mësues komunistë, oficerë të ushtëris,
nëpunës të shtetit, intelektualë liberale,
pronarë konservatorë. Shum prej tyne u
futën në burg vetëm pse ishin në listën e
zezë të Musa Jukës. Disa si Riza Cerova, qi
nuk u shtinë në dorë, u ndoqën gjurma-
gjurmës dhe u vranë në arrati e sipër. Ata
qi u pandehën si shefat e nji organizate të
gjanë për të ba revolucion në mbarë
Shqipnin, u munduen dhe u torturuen
derisa banë pohimet për të cilat kishte
nevojë Musa Juka. Mbas disa javësh të
«hetimeve paraprake» të këtij lloji, Musa
Juka ishte gati me nxjerrë para Gjyqit
Politik të pandehunit, numri i të cilve
kapërcente njiqind vet. Gjyqi u ba në Fier
në kopshtin e shtëpis së Qemal Vrionit, i
cili ishte nji nga kandidatët për me u
dënue. Në kët rast Fieri ishte kthye në nji
kamp ushtarak me bajonetat qi xixëllonin
në dritën e shkëlqyeshme të diellit. Burgu i
qytetit nuk nxinte ma, prandaj ndërtësa të
tjera, si hotel «Lirija» dhe shkolla e
Bishanakut ishin mbushë me të burgosun.
Prap edhe atje vëndi mungonte. Në nji
dhomë të Bishanakut, ishin mbyllë 27 vet.
«Hetimet» vazhduen edhe në Fier. Të
pandehunit shoqnoheshin natën nji nga
nji në zyrat e Gjyqit Politik dhe ktheheshin
në orët e para të mëngjezit, tue kallzue
tmerrin qi kishin pa ose pësue.
Ditën qi u çel gjyqi, gati 120 të
pandehun, të lidhun me pnanga gjashtë vet
në nji radhë, u vunë me ndejë mbi karrige
në kopshtin e shtëpis ku do të kryhej
formaliteti i dënimit të tyne, qi ishte caktue
ma parë. Kryetar i gjyqit ishte Ali Riza
Topalli nga Kosova dhe prokurori nji
Grekofon nga Dropulli. Ushtarët me
pushkë dhe bajoneta përbanin nji gardh të
dëndun përqark grupit të viktimve të kësaj
komedije gjyqësore. Të pandehunit u
thirrën me folë dhe, gati të gjith, përsëritën
pohimet qi kishin ba ndën torturë gjatë
«hetimeve». Mbasi nuk kishte dokumenta
të shkrojtuna për të provue kët komplot
«kolosal», disa nga të pandehunit patën
guximin me tërheqë ato qi kishin thanë
para gjykatësit hetues, dhe disa të tjerë u
munduen me paksue randësin e komplotil,
tue shpallë se puna ishte kufizue me
bisedime. Asnji avokat nuk kishte për me i
mbnojtë. Publiku ishte përfaqësue nga nji a
dy reporterë fletoresh, të cilët duhej të
paraqitshin shkrimet e tyne për cenzurë.
Kaluen disa dit tue shkue e tue ardhë nga
burgu në gjyq dhe anasjelltas dhe ma në
fund u shpall vendimi qi tnonditi mbarë
Shqipnin: dyzet vet ishin dënue me vdekje,
shumica tjetër me burgim të përjetëshëm,
dhe nji numur i vogël ishin gjetë të
pafajshëm. Por kët herë Musa Juka kishte
shkue tepër larg. Drama juridike e Fierit
pat nji jehonë të papritun në Europë.
Lidhja për të Drejtat e Njeriut në Paris dhe
organizata të tjera liberale protestuen
pranë qeveris së Tiranës. Këshilli i Lidhjes
së Kombeve, qi ishte mbledhë në at kohë në
Gjenevë, bani presion mbi delegacionin
shqiptar qi të mos ekzekutohej ky
masakrim i legalizuem. Nji breshër
telegramesh nga Gjeneva vuni në dukje në
shum mënyra damin e madh qi do t'i vinte
emnit të Shqipnis në botën e qytetnueme,
dhe ma në fund kto këshilla urtësije patën
efektin e tyne. Dënimet me vdekje u kthyen
në burgim të përjetëshmë dhe vetëm nji nga
të dënunemit, nji karakter i dyshimtë nga
Çamërija, i cili kishte përfitue nga situata
për të krye vjedhje, u vue në litar.
Nji atmosferë e zymët kishte randue
mbi Shqipnin ndërsa pritej ekzekutimi i
dyzet burrave. Të ggjithve iu hoq nji barrë e
rande prej zemret kur u dha lajmi se
vendimi i Gjyqit Politik nuk do të vihej në
zbatim. Derisa viktimat shpëtuen gjallë
ishte gjithmonë shpresa qi të mos
kalbeshin në burg për ggjith jetën.
Mbas tmerrit qi kishte shkaktue
«Lëvizja e Fierit», populli priste nji
ndryshim. Mbreti Zog u bind se duhej me
krijue në popull përshtypjen se diçka
kishte ndryshue. Nji dit prej ditve qeverija
dha dorëheqjen dhe Mbreti ngarkoi Mehdi
Frashërin me formue qeverin e re. Për herë
të parë mbas kaq vjetve, fytyra të reja
okupuen ofiqet ministeriale: Dhimitër
Berati, minister i ekonomis kombëtare;
Fuad Asllani, ministur i punve të jashtme;
Ethem Toto, ministër i mbrendëshëm; Rnok
Gera, ministër i financave; etj. Kabineti
Mehdi Frashëri, me pjestarë të regjun në
kulturën oksidentale, u brohoritë si nji qeveri
liberale dhe ngjalli shpresa të mëdha.
Mehdi Frashëri, i cili ishte pregatitë
gjatë kohës qi kryesonte Këshillin e Shtetit,
i përveshë punës për me hartue
projektligjet qi do të ndrronin faqen e
Shqipnis, tue çdukë mbeturinat e sundimit
turk në administratën dhe në ekonomin e
vëndi^. Por puna ma urggjente ishte ndreqja
e marrëdhanieve me Italin, qi kishin shkue
keq tash disa kohë. Ndihmat financiare
nga Roma ishin pre dhe kriza ekonomike
në Shqipni kishte mbërritë në pikën e
fundit. Mehdi Frashëri, i shoqnuem nga
Fuad Asllani, shkuen n'Itali për me lidhë
marrëveshtje të reja të bazueme në
respektin e pamvarësis dhe të dinjitetit nga
të dy anët. Negociatat përfunduen me
sukses dhe nji varg marrëveshtjesh të reja
u nënshkruen në Romë.
Sa për reformat e mbrendëshme u duk
shum shpejt se në mendjen e Mbretit Zog
nuk kishte ardhë koha me zbatue reformat
radikale qi synonte kryeministri Mehdi
Fnashëri. Me urdhën të Pallatit u provokue
nji konflikt në mes të qeveris dhe
parlamentit, i cili i refuzoi votbesimin në
lidhja me nji ligjë të dorës së dytë mbi
zavendësimin e punimit të detyrueshëm
shtat dit në vit në rrugët e shtetit me nji
taksë në të holla. Deputetët qi kislnin votue
njizanit pën Mehdi Frashërin nji mot ma
parë votuen kundën tij po me at
unanimitet. Abdurrahman Krosi, deputet i
Dibrës, kishte veprue si kasnec i vullnetit
të Sovranit në të dy rastet.
Rrëzimi i qeveris së Mehdi Frashdrit
pat nji rrjedhim tragjik. Nji dit të qershorit
1937 nji shpallje zvrtare njoftoi popullin
shqiptar se Ethem Toto, ish-minister i
mbrendëshëm në kabinetin Frashëri, kishte
fillue nji krvengritje me armë dhe ishte vra
në luftë me forcat qeveritare. Vëllaj i tij
Ismet Toto, nji shkrimtar i ri me talent,
kishte ra viktim i po kësaj traggjedije. Musa
Juka nuk humbi rastin edhe kët herë me
kapë e me burgosë kundrështarë të
regjirnit, tue i akuzue si bashkëfajtorë.
Misteri i këtij epizodi të përgjakun pret të
ndriçohet nga historishkruesit e avenirit,
qi do të mund të konsultojnë arqivat e
Tiranës pa mbikëqyrjen e Komisarve te
partis. Ajo qi mund të thuhet sotpërsot
asht se Ethem Toto, i cili mbahej ndën
vërejtje të rreptë në Vlonë, jetonte ndën
hijen e vdekjes dhe, nji dit prej ditve, vendosi
me dalë nga kjo gjendje me nji ggjest
dishpërimi qi ishte dënue të dështonte.

Marrëdhaniet me Italin

Mbas marrëveshtjeve qi Myfit Libohova
nënshkroi në Romë në verën e vitit 1925 u
kryen shpejt e shpejt veprimet për të
themelue Bankën Kombëtare të Shqipnis.
Në kuptimin e vërtetë të fjalës, Banka ishte
në duert e Italjanve dhe nuk i nënshtrohej
juridiksionit të gjyqeve të Shqipnis. Të
hollat e depozitueme mbaheshin në kasat e
Credilo Italiano, dhe Keshilli
Administrativ, me nji përfaqësues të shtetit
shqiptar, mblidhej në Romë. Bilançi dhe
çdo dokument tjetër i Bankës botoheshin
në gjuhun italishte. Vetëm monedhat prej
letre qi shtypi Banka ishin shkruejtë shqip.
Monedha zyrtare e Shqipnis përbahej nga
napoloni qi vlente njizet franga ari dhe
nga dollari prej pes franga ari. Si monedhë
çkëmbinni pëndoreshin koronat prej
arggjëndi dhe pjesët ma të vogla qi kishin
ngelë në Shqipni qysh prej kohës së luftës
1914-1918. Pa kalue shum kohë populli
vuni besim në kartëmonedhën e Bankës, e
cila gnumbolloi disa milion franga në flori
të vërtetë, qi u transferuen në Romë dhe
shërbyen si garanci për kartëmonedhën në
qarkullim. Ky ar asht edhe sot (1965)
objekt i gnindjes në mes të disa shteteve qi
shpallin se iu përket atyne. Nji fenomen
pak i çuditëshëm asht se monedha
shqiptare mbajti vleftën e saj të plotë në
bazë të arit në nji kohë kur dollari, lira,
sterlina dhe gjith monedhat e tjera u
çvleftësuen si rezultat i krizës së madhe të
vitit 1931 e ma pastaj. Kjo shpjegohet
mbasi paraja shqiptare shërbente kryesisht
si mjet çkëmbimi në tregun e
mbrendëshëm, ndërsa deficiti i ballancës
tregëtare me botën e jashtme rregullohej
nga Banka Kombëtare me ndihmat e Italis
dhe të ardhunat në dollarë qi dërgonin
Shqiptarët e Amerikës. Duhet theksue se
mbrenda caqeve të marrëveshtjes qi kishte
caktue themelimin e saj, Banka Kombëtare
shërbeu në mënyrë korrekte dhe stërviti
tregëtarët e Shqipnis me përdorë lehtësinat
e saj në çkëmbimet e tyne me botën e
jashtme. Mjerisht, caqet e marrëveshtjes
ishin aq të ngushta qi Banka nuk mund të
ndihmonte fort në përparimin ekonomik
vëndit tonë. Kredi u jepej sidomos atyru
tregojshin prirje proitaljane, dhe jo mba'
vleftës financiare të ndërmarrjes së tyne.
Të pesdhjet milion frangat ari të hua'
SVEA u depozituen gjithashtu në kasat i
Bankave fltalis. SVEA lidhi kontrata mi
shoqni italiane të specializueme në puni
botore, të cilat u ngarkuen me ndërtimin
rrugëve, urave dhe disa ndërtesave publ:
si pallatet e ministrive në Tiranë. Kjo pu
u krye me energji dhe kompetencë në
përggjithësi. Mbrenda pak vjetve Shqipni
u pajisë me nji rrjetë rrugësh qi lidhin nji
me tjetrin qytetet ma me randësi të
Shqipnisë. Disa nga kto vepra si ura Zoj
mbi lumin Mat dhe serpentinat nëpër
Qafën e Shtamës kanë fitue admirimin e
vezhguesit të paanëshëm. Kun erdhë pui
me ba pënmirësime në lamin e bujqësis,
punët shkuen si mos ma keq. U
shpenxuen tre milion franga ari për të
ndërtue nji kanal në fushën e Shkumbinil
afër Kavajës dhe pastaj duel në shesh se
toka nuk ishte mjaft e pjerrët qi të rridhte
uji i vërshimeve të lumit. Kjo nuk
shpjegohet vetëm me mungesë kompetenc
nga ana e teknikëve qi banë planet.
Inicjativa e dështueme ka pasë në kët rast
edhe nji nënshtresë politike. Rrugët dhe
urat kishin nji randësi strategjike për Itali
dhe prandaj puna u krye me shum kujdes
kurse rimëkambja ekonomike e Shqipnis
dhe aftësija e saj me jetue pa ndihma nga
jashtë nuk ishte në interesin e qeveris
fashiste të Romës.
Në parim interesi i huas së 50 milionve
ishte 7 përqind në vit. Por me komision,
amortizim, etj., kamata arrinte 14 përqind.
Domethanë se Shqipnija duhej të paguentc
7 milion franga ari në vit ose të bjerrte të
ardhunat e doganës. Qysh në vitin e parë
Mussolini pat në dorë nji armë të ruqishme
për të ba presion mbi qeverin e Tiranës.
Me kët mënyrë Italija siguroi nji varg
koncesionesh në lamin e ekonomis.
Shoqnija italjane AIPA fitoi të drejtën me
shfrytëzue burimet e vojgurit në Kuçovë, në
mes të Beratit dhe Vlonës. Nji tjetër shoqni
italiane, AGIP1 siguroi monopolin e
importimit të karburanteve në Shqipni. Kjo
e funait la nji kujtim të keq në Shqipni,
mbasi benzina qi shiste nuk ishte nga ma
të mirat dhe motorat e veturave dhe
autobuseve, qi ishin i vetmi mjet transporti
i shpejtë, damtoheshin randë nga ky
shkak. Në fazën e fundit të Monarkis,
italianët fituen edhe monopolin e
peshkimit në ujnat shqiptare, por nuk
patën kohë me e vue në zbatim para
invazionit të 7 prillit 1939. Halli ma i
madh i krenve fashist ishte me shtie dorë
mbi tokat bujqësore të Shqipnis. Por në kët
pikë qeverija shqiptare rezistoi pa u
përkulun, dhe bile u caktue me ligjë qi
nënshtetasit e huej të mos kishin të drejtë
me ble toka qi shërbejshin për të mbjellë e
për të korrë. Prandaj ktu puna u kufizue
me disa koncesione të vogla individuale qi
nuk ndryshuen situatën e përgjithëshme.
Nji pjesë e huas SVEA shërbente për të
mbyllë deficitin e buxhetit të Shqipnis. Ky
burim shterroi në vitin 1930, pikërisht kur
plasi kriza ekonomike botnore, kur
eksportimet e Shqipnis zbritën në nivelin
ma të ulët dhe deticiti i ballancës tregëtare
arriu ma se 20 milion franga ari në vit.
Mbasi ishte grumbullue nji shumë e
madhe si interes i mrapambetun nga hua e
SVEA-s për me e përdorë si mjet presioni
politik në rast nevoje, Mussolini pranoi kët
herë me i dhanë Shqipnis nji hua prej 100
milion franga pa interes. Të hollat do të
delshin prej arkës së shtetit italjan dhe do
t'i paguheshin qeveris shqiptare nga 10

3. AIPA - Agencia Italiana Petroli Albania;
AGIP - Agenzia Generale Italiana Petroli

milion franga ari për çdo vet. Shqipnija do
të fillonte me e ripague huan kur buxheti i
shtetit të arrinti 50 milion franga ari në vit.

Afati i Paktit të Tiranës, qi kishte qenë
nënshkrue për 5 vjet, mbaroi me 1931.
Mbreti Zog refuzoi me e përsëritë, tue
shpallë se aleanca ushtarake i kishte zanë
vendin. Nji mot ma vonë Italija refuzoi me
pague 10 milion frangat ari të huas së re.
Nuk mjaftoi kjo, qeverija italjane kërkoi qi
të paguheshin të mrapambetunat e
interesit për huan e SVEA. Megjithqi nuk
kishte si me pague, qeverija shqiptare
refuzoi t'i përulej presionit të Romës. Pa
ç'pa, Mussolini u detyrue t'i jepte Shqipnis
nji moratorium (afat) prej nji vjetë. Huaja e
10 milionve në vit filloi me iu derdhë
përsëri thesarit të Shqipnis.

U duk shpejt se kjo ishte nji masë fare e
përkohëshme. Në fillim të vitit 1933
qarkulluen lajme se Italija i kishte paraqitë
Shqipnis kërkesa qi nuk pajtoheshin me
pamvarësin e vëndit. Thuhej, në mes
tjerave, se Mussolini donte nji lidhje
doganore në mes të dy shteteve, kontrollin
e plotë mbi ushtërin dhe financat e
Shqipnis, zavendësimin e organizatorve
anglez të gjindarmëris me oficerë te
karabineris italjane, formimin e nji partije
fashiste shqiptare, koncesione të tjera
ekonomike dhe, ma e keqja nga te gjitha,
vendosjen e familjeve italiane në tokat
bujqësore të Shqipnis. Përkarshi këtyne
kërkesave Mussolini ofronte me i dhanë
Shqipnis dhjet milion franga ari në vit për
nji afat të pacaktuem dhe të mos lypte
pagimin e kamatës së mrapambetun për
huan S.V.E.A. Mbreti Zog i hudhi poshtë «-
kto kërkesa qi synojshin me e ba Shqipnin
nji krahinë fltalis. Shum vet nga rrethi i
Oborrit Mbretnuer këshilluen kapitullim,
tue vue përpara argumentin se Britanija e
Madhe i kishte dhanë dorë të lirë
Mussolinit në Shqipni, dhe prandaj nuk
mund të pritej përkrahje nga asnji anë.
Puna shkoi deri në nji krizë kabineti dhe
Mbreti Zog ngarkoi veteranin e motshëm
Pandeli Evangjeli me formue kabinetin e ri.
Marrëdhaniet me Italin u acaruen deri në
kulm. Misioni ushtarak italjan ndën
Gjeneralin Pariani u largue prej Shqipnis;
gjithashtu lanë detyrën këshilltarët civil
italjan pranë ministrive; u pezullue pagimi
i huas dhe kriza financiare në Shqipni
shkoi tue u keqësue. U banë shkurtime
drastike në buxhetin e shtetit, rrogat e
nëpunësve u paksuen gati me nji të tretën,
dhe kto u paguen me shum vonesë. Nji
masë tjetër për të rezistue presionin e Italis
ishte shtetëzimi i shkollave për të mos lanë
qi brezi i ri të influencohej nga shkollat
italjane në dam të nacionalizmit shqiptar.
Përpa i përket politikës së jashtme nji
traktat tregëtije u nënshkrue me
Jugosllavin dhe Mussolini u xhindos.
Luftanijet e Italis hudhën ankorën në
limanin e Durrësit si mjeti ma i mramë për
të frikësue Shqiptarët. Por qeverija
shqiptare njoftoi Italin se marinarët e saj
do të qëlloheshin po të përpiqeshin me
zbritë në tokë pa leje. Ma në fund, Musso-
lini e pa qi nuk i ndezi dhe demonstrata
navale u kthye në nji vizitë miqësore të
luftanijeve italjane. U shpall zyrtarisht me
at rast se dikush në Ministrin e Jashtme të
Romës kishte harrue t'i komunikonte
autoriteteve shqiptar notën zyrtare për me
lypë leje për vizitën e flotës italjane në
Durrës. Atëhere natyrisht qeverija
shqiptare ftoi admiralin italjan me
debarkue bashkë me marinarët e tij nga të
19 luftanijet qi ndodheshin në liman; por
mbasi kishin ardhë si rniq ishte me vend qi
të mos mbanin armë.
Marrëdhaniet me Italin u kthyen fare
shpejt në gjendjen e maparshme. Misioni.
ushtarak italjan erdhi përsëri në Shqipni;
kistet e huas filluen të paguhen rregullisht;
shkurt punët vazhduen sikur të mos kishte
ndodhë asnji incident. Natyrisht, kjo nuk
mjaftoi për me çdukë krizën e thellë
ekonomike qi ishte tue kalue Shqipnija.
Gjendja shkoi tue u keqësue derisa plasi
kryengritja e Fierit në verën e vitit 1935.
Qeverija e Mehdi Frashërit, e cila erdhi ne
fuqi si pasoje e asaj kryegritje, u mundue
ma së pari të vinte marrëdhaniet me Italin
mbi nji bazë të re barazije politike dhe
leverdije ekonomike. Mjerisht, dipendenca
financiare e Shqipnis nga ndihmat italjane
kishte shkue tepër thellë dhe situata nuk
mund të ndryshohej në themel pa nji hua
të madhe nga nji burim tjetër. Prandaj,
marrëveshtjet shqiptaro-italiane qi lidhi
qeverija e Mehdi Frashërit, sado qi
shënonin nji përmirësim në krahasim me
ato të maparshnnet, nuk e nxuerën
Shqipnin në rrugën e gjanë të përparimit
ekonomik dhe përmirësimit të jetës
materiale në bazë të shkencës dhe teknikës
modeme. Nuk shërbyen nga kjo pikpamje
as të dy milion frangat ari qi u zotue të
pagonte çdo vjet qeverija italjane për me ia
kushtue shprehimisht përmirësimit
bujqësor të Shqiprds.

Ekonomi dhe administratë

Gjatë periudës së pamvarësis Shqipnija
qeverisej mbas sistemit administrativ të
kopjuem nga Franca, me prefektura,
nënprefektura dhe komune. Vëndi ishte
nda në dhjet prefektura, tridhjet e tri
nënprefektura dhe nji numur ma të madh
komunesh. Përveç mbajtjes së rregullit dhe
qetësis, nji detyrë kryesore e prefektëve
ishte me sigurue besnikin politike të
popullit ndaj regjimit. Çdo tendencë
kundërshtare, çdo orvatje me influencue
popullin kundër regjimit me anë të fjalës së
gojës ose të shtypun, dhe veçanërisht çdo
përpjekje me organizue njerzit për të luftue
regjimin, ndiqej pa mëshirë. Nji rrjetë i
gjanë spiunësh mbante autoritetin
administrativ të mformuem mbi ndjenjat e
popullit dhe mbi qëndrimin e tij kundrejt
pushtetit. Megjithatë, sikur e pamë ma
nalt, opozita kundër regjimit nuk u shuejt
krejt dhe, kohë mbas kohe, dora e randë e
aparatit policor, e drejtueme nga Musa
Juka shtypi pa mëshirë ata qi nuk ishin të
kënaqun nga gjendja e Shqipnis dhe qi
dojshin me e ndryshue, kush me fjalë e
kush me vepra.

Tue përjashtue ndjekjen e kundërshtarve
politik të regjimit, shumica e madhe e
popullit shqiptar jetoi ndën Monarkin në
kondita rregulli dhe qetësije shëmbullore
qi nuk ishin vërtetue kurr ma parë. Në kët
mes rolin vendimtar e luajti gjindarmërija
shqiptare qi organizuen oficerat anglez.
Mbreti Zog pruni oficera britanik jo vetem
për aresye të kompetencës së tyne
profesionale, por edhe si nji akt politik për
mos me u dipendue kryekëput nga
ekspertë italjan në çdo lamë të veprimtaris
shtetnore. Në krye të misionit britanik
ishte gjenerali Sir Locelyn Perey, i cili
kishte shërbye në ushtërin britanike në
luftën e parë botnore, kishte punue pranë
gjeneralit rus Denikin qi luftonte kundër
Bolshevikve, dhe kishte dalë në pension.
Si Inspektor i Përgjithëshëm gjenerali Perey
vuni në veprim nji organizim të ri të
ggindarmëris, tue ia adaptue ndarjes
administrative të vëndit në prefektura e
nënprefektura, me qark-komandantë për të
parat dhe rreth-komandantë për të dytat.
Pranë komandantëve shqiptar në qendrat
kryesore ishte nji oficer britanik ine
kompetencë të ggjanë. Gjeneral Perey, i cili
ishte përggjegjës drejtpërdrejt para Mbretit,
siguroi qi gjindarmët të paguheshin mirë dhe me rregull, të kishin kushte të jetesës të
mjaftueshmë sa mos me ndie nevojën për
abuzime dhe të ishin intelektuahsht të
stërvitun sa me kuptue mirë detyrën e tyne
si mbrojtës të popullit kundër shkelësve të
ligjit dhe të drejtësis. Mbrenda pak vjetve
gjindarmërija u ba organi ma i vlefshëm i
Mbretnis shqiptare dhe populli filloi me
pasë besim në të. Oficerë të stërvitun mbas
metodave të perëndimit mbushnin vjet
mbas vjeti radhët e komandantëve të çdo
grade, tue i dhanë gjindarmëris nji frymë të
re. Natyrisht, influencat lokale, sidomos
në krahinat e veriut dhe të lindjes, ishin
ende të forta dhe veprimtarija e
gjindarmëris në ndjekjen e kriminelve
pengohej prej ndërhyrjeve misterioze të
njerësve të fuqishëm, të cilët nuk ishin gati
nne pranue barazin para ligjit.

Ky antagonizëm në mes të gjeneratave,
kjo luftë e heshtun në mes të nëpunësve me
mendësi të vjetër dhe të re, vërtetohej pak a
shum në çdo degë të aparatit shtemor. Por
koha punonte për të rinjtë.

Në mbarim të çdo vjeti ktheheshin nga
Europa studentët me diplomat në xhep,
dhe kësisoj shtohej numri i juristëve,
mjekve, agronomve, inxhenjerve, etj., qi
okuponin pozita me përggegjësi në degët e
ndryshme të administratës shtetnore. Ata
kishin dëshir të fortë me vue në punë
ditunin qi kishin fitue në universitetet e
perëndimit; shpeshherë orvatjet e tyne
përpiqeshin mbas kundrështimit, qoftë nga
interesi ose paditunija, të memurve të
shkollës së vjetër me pozita ma të nalta.
Koha, si thamë, punonte për të rinjtë
dhe, sikur të mos kishin qenë rrethanat e
jashtme, brezi i ri kishte me dalë fitues dhe
Shqipnija do t'ishte ba nji shtet i
përparuem, me liri politike dhe lulezim
ekonomik, ashtu si andronin pionjerët e
Rilindjes Kombëtare. Mbretnija shqiptare kishte nji ministri
të ekonomis, me agronomë dhe ekspertë të
çdo lloji, por nuk kishte nji politikë
ekonomike për me e vue në zbatim.

Problemi kryesor qi përballonte
Shqipnija ishte me riorganizue bujqësin
dhe me sigurue qi toka të punohej mbas
metodave dhe me mjetet e shkencës
moderne. Hapi i parë duhej të ishte me e
ba bujkun zot të tokës qi punonte, me anë
të reformas agrare qi duhej të çdukte
mbeturinat e sundimit otoman. Kjo
reformë do t'ishte nji nxitje për bujkun me
punue ma randë dhe me prodhue ma tepër
e ma mirë. Nga ana tjetër shteti duhej t'i
ndihmonte bujkut financiarisht për të
zavendësue parmendën e drunjtë me
plugun e çelniktë, qet dobët me traktorë,
kuejt e lamit me maqina shijëse; si dhe me
furnizue bujkun me fara të selekcionueme,
plehna kimike, etj. Nji hap tjetër do t'ishte
me inkurajue bujqët të formojnë, me
vullnetin e tyne të lirë, kooperativa
buiqësore për të ble dhe për të përdorë së
bashku pajimet e nevojshëm, tue shpëtue
kësisoj nga kthetrat e fajdexhiut; ashtu dhe
për të shitë produktet e punës së tyne
drejtpërdrejt konsumatorit në kohën ma të
volitëshme, tue shputue kësisoj nga
kthetrat e spekulatorve. Nji masë tjetër
esenciale qi duhej të kryente shteti ishte me
shpëtue bujkun nga rrebeshi i vërshimeve
dhe të thatësinës. Me fjalë të tjera,
ministrija e ekonomis kombetare duhej të
kishte nji program të ggjanë kanalizimi dhe
irigacioni, qi duhej zbatue sistematikisht
vjete me radhë. Qëllimi duhej të ishte me
tërheqë ujnat kur buçisnin lumenjtë dhe
me vaditë arat kur dielli kërcënonte me tha
bimët në rranjë. Nji fazë e dytë duhej të
ishte krijimi i industrive për të vlerësue
prodhimin e tokës: konserva pemësh e blërimesh, fabrika cigaresh, sheqeri,
tekstili, etj.

Puna qi kreu Ministrija e Ekonomis
Kombëtare, megjith orvatjet e çmueshme të
agronomve dhe specialistëve të saj, ishte si
nji pikë në det. Nji iniciativë qi duhej të
kishte shënue fillimin e programit të
përmirësimeve bujqësore, domethanë
kanali i fushës së Kavajës, u ba monumenti
i dështimit dhe u la përgjysëm, mbasi u
shpenxuen tre milion franga ari. Sa për........



reformen agrare, profesori italjan
Lorenzoni u prue në Shqipni me 1929 dhe
u ngarkue me pregatitjen e nji projekti.
Raporti i tij u vue në bazë të nji projekt ligji
qi u hartue nga qeverija e Mehdi Frashërit.
Por ishte dukun me kohë se qellimi nuk
ishte me zbatue nji reformë agrare në
kuptimin e vërtetë të fjalës. Puna u kufizue
me instalimin e refuggjatve nga Kosova në
toka djerr të fushës së Myzeqes në çifligjet e shtetit ose të pronarve privat. Iniciativën e
kishte marrë Kontesha Carnarvon, e ama e
Kolonelit Aubrey Herbert, e cila vizitoi
Shqipnin mbas luftës së parë botnore dhe
u mallengjye nga vorfnija e madhe e
refugjatve Kosovar. Me lejën e qeveris
shqiptare dhe me ndihmat qi kishte
mbledhë vet, Lady Carnarvon ndërtoi nji
katund të ri në fushën e Kavajës dhe ia
vuni emnin Herbert. Ma vonë u krijue nji
katund i dytë kësodore në fushën e Krujës.
Katundarët Kosovarë u inkurajuen me
endë qylyma dhe orendi të tjera prej leshi
dhe pambuku.
Orvatjet e palodhëshme të Zonjës
Herbert në Londër përfunduen me çeljen e
nji dyqani të posaqmë ku u. shitën me
shum sukses plaqkat e prodhueme në
Shqipni, ku Zonja Pennington, ndihmëse e
Lady Carnarvon, merrej me grumbullimin
dhe dërgimin e tyne. Iniciativa e Lady
Carnarvon u vazhdue nga qeverija
shqiptare tue instalue bujq në tokat e
shtetit ose lë privatve qi nuk i punonin.
Mjerisht, kjo masë ishte në nji shkallë kaq
të vogël në krahasim me tansin dhe
urgjencën e problemit bujqësor, saqi
kurrgja nuk u ndryshue në themel. Sistemi
bujqësor mbet ai qi kishte qenë ndën
sundimin turk dhe pema e djersës së
bujkut u var kryekëput nga konditat
atmosferike: ra tepër shi kur nuk duhej ose
nuk ra shi fare kur ishte ma i nevojshëm.
Nji masë pozitive në lamin juridik qi vlen
të përmendet asht se marrëdhaniet në mes
të pronarit dhe të bujkut u rregulluen
legalisht me anë të ashtuquejtunës
kontratë-tip, domethanë të kontratës së
standardizueme ku caktoheshin detyrimet
e bujkut kundrejt pronarit dhe syprimohej
e drejta tradicionale e këtij të fundit me e
hudhë jashtë kur t'i shkrepej. U hoqën
edhe disa detyrime te tjere qi randojshin
mbi bujkun dhe qi cënojshin ma tepër sedrën e tij si qytetar i lirë.
Dihej se fushat e gjana pjellore të
Shqipnis mund të ushqenin nji popullsi
disa herë ma të madhe se atë të vjeteve
para luftës së parë botnore. Por metodat
primitive qi përdoreshin në punimin e
tokës dhe organizimi i mrapambetun i
ekonomis bujqësore ishin shkak qi
prodhimi i drithnave nuk arrinte sa me
sigurue bukën e popullit, i cili hante ma
shum misër se sa grunë. Përfundimi me
sukses i punës së nandë të bujkut shqiptar
mvarej kryekëput nga konditat
atmosferike: binte shi me vrull kur nuk
duhej, vërshonin lumenjtë dhe bereqeti në
fushë prishej në rranjë; nuk binte shi mjaft
në kohën ma të nevojshme dhe kallinjtë i
thante dielli në rranjë. Vetëm kur natyra e
mëshironte bujkun, drithnat prodhoheshin
në sasi të mjaftueshme sa me ushqye
popullin dhe bile tepronte nji sasi e vogël
për të eksportue. Mjerisht kjo ndodhte
tepër rrallë. Ma të shumtën e vjeteve kishte
nji deficit prej 10 deri 15 përqind në
prodhimin e grunit dhe të misrit qi duhej
importue prej së jashtmi. Në Malësit e
Veriut dhe të Lindjes shkaktohej nji zi buke
dhe ushqimi duhej dërgue nga qendra. Për
shembull në vjetët 1936-1938 prodhimi
nnesatar i drithnave, kryesisht grunë dhe
misër, arriu afro 200.000 ton, ndërsa u
importuen nga jashtë ma se 27.000 ton,
shumica misër, për të mbyllë vitin.
Blegtorija ishte në nji shkallë relativisht
ma të lulëzueme nga pikpamja e ekonomis
kombëtare, jo vetëm qi siguroheshin
nevojat e vëndit për mish, tëlynë, qumësht,
vezë, etj., por produktet e blegtoris
përbanin pjesën ma të madhë të artikujve
të eksportimit. Eksportoheshin rregullisht
kafshë të gjalla, djathë, vezë, lëkurë, ullinj,
etj. Ndërsa bujqësija shkaktonte
importimin e nji sasija drithi qi kapte disa
milion franga ari në vit, blegtorija bante
kontributin ma të madh, qi të mos therni të
vetëm, për të nnbyllë deficitin e ballancës
tregëtare.
Dy industrit qi kishin arrijtë nji shkallë
shvillimi ndën Monarkin sa me dhanë nji
prodhim qi eksportohej ishin asfalti dhe
vojguri. Prodhimi i naftës me 1939 kapi
140.000 ton dhe i asfaltit 20.000. 1 tanë
vojguri i papunuem dhe shumica e asfaltit
eksportoheshin n'Itali, por shuma qi hyntë
ne arkën e shtetit ishte fare e vogël.
Mineralet e tjerë si bakër, kromë, ishin ende
në fazën pregatitore të shfrytëzimit
prandaj nuk sillnin nji dobi financiare për
ekonomin e vëndit.
Gjith kta faktorë shkaktuen nji deficit
serioz dhe të vazhdueshëm në ballancën e
tregëtis së jashtme të Shqipnis. Për
shëmbull me 1929 vlefta e importimeve
arrijti 39 milion franga ari kurse
eksportimet vetëm 15 milion franga ari,
domethanë se deficiti ishte ma se dy herë
ma i madh se shuma e eksportimeve; me
1937 shifrat respektive ishin 19 dhe 10
milion franga ari. Importimet perbaheshin
kryesisht nga maqineri dhe landët e para
për industrin dhe ndërtimet qi importonin
kryesisht shoqnit koncesionare të hueja.
Artikujt e fabrikuem qi shërbenin për
konsunnin personal përbanin pjesën ma të
madhe të importimeve. Importimi i drithit
loste nji rol me randësi në keqësimin e
ballancës tregëtare. Gruni dhe misri i
importuem kushtoi 6 milion franga ari me
1929 dhe 2.5 milion franga ari me 1937.
Shifrat e nalta të tregëtis së jashtme për
vitin 1929 shpjegohen mbasi veprimtarija e
shoqnis SVEA, qi shpenxonte të 50 milion
franga ari të huas shtetnore nga Italija,
kishte arrijtë kulmin dhe bante të
nevojshëm importimin e materialit
gjithfarësh në sasina të mëdha.
Eksportimet e Shqipnis nuk ishin në
gjendje me i ba ballë importimeve në ket shkallë dhe prandaj deficiti i ballancës
tregëtare ishte aq i naltë. Deficiti mbyllej
sidomos me të hollat e huanava nga Italija.
Kjo u ba veçanërisht e domosdoshme mbas
krizës ekonomike botnore të vitit 1931 qi
damtoi randë eksportimet nga Shqipnia.
Deri në at vjet (1931) nji kontribut mjaft të
madh për të ballancue pagesat e jashtme e
banë Shqiptarët e Amerikës, të cilët patën
dërgue në atdhe prej 4 deri 5 milion franga
ari në vit.
Tue qenë se deficiti i ballancës tregëtare
mbyllej me të hollat e huanave italiane,
frangu shqiptar shpëtoi nga shvlettësimi.
Napoloni shqiptan mbet i fontë deni në
fund, pon halli qe se ishte tepër i rrallë.
Sasija e monedhës-kartë në qarkullim ishte
27 milion franga ari, domethanë afro 27
franga ari për çdo banor. Ari i vërtetë qi
Banka Kombëtare kishte mbledhë në
Shqipni dhe qi mbahej në kasat e bankave
të Romes kishte arrijtë 7.5 milion franga.
Kësaj i shtohej edhe nji sasi e
konsiderueshme valute të huej. Vlen të
shënohet ktu se ari i Bankës Kombëtare të
Shqipnis ka si kandidate qi e kerkojnë tre
shtete: Shqipnin konnuniste, Italin dhe
Bnitanin e Madhe. Do ta shofim ma vonë
se nga rrjedhë kandidatura e Britanis së
Madhe.
Nji shtet me nji ekonomi kaq të
pashvillueme nuk mund të ishte veçse fare
i dobët financiarisht. Kjo dobësi
pasqyrohet ne buxhetin e shtetit qi kaloi
nga 25 deri 31 milion franga ari në vjetet
1926-1931. Nga kjo shumë, gati dyzet
përqind shpenxohej vjet mbas vjeti për të
mbajtë në kambë ushtërin dhe
gjindramërin, dy ente qi nuk ishin
prodhues nga pikpamja e ekonomis
kombëtare. Kusuri ndahej në mes të
Pallatit, Parlamentit dhe ministrive të
ndryshme, buxheti i të cilave loste në mes
të 2 dhe 3 milion franga ari në vit. Shuma
të tilla mjaftonin anxhak sa me mbajtë me
rrogë personelin e dikastereve. Prandaj
nuk tepronte gja për ndërtime në shkallë të
gjanë ose për të zbatue plane përmirësimi
në bujqësi. Edhe të hollat e huave italjane
disi kalonin nëpër duer pa lanë gfurma të
vazhdueshme në ekonomin e vendit. Për
she nbull u shpenxuen gati tre milion
franga ari për të ndërtue kanalin e Kavajës
qi do të përmirësonte fushën e Shkumbinit
dhe, në gjysmë të punës, u konstatue se
toka nuk ishte mjaft e pjerrët për të sigurue
rrjedhjen e ujnave nëpër kanal.
Vorfnija e madhe, banesat e vogla, të
vjetra dhe pa komfort, ushqimi i
pamjaftueshëm dhe mungesa e higjenës
ishin shkak të përhapjes së shum
sëmundjeve në popull. Sidomos
tuberkulozi dhe malarja çonin në vorr para
kohe nji numur relativisht të :
konsiderueshëm burrash dhe grash:
Përqindja e vdekjeve në mes të fëmijve
ndën nji vjet ishte jashtzakonisht e naltë.
Drejtorija e Përgjithëshme e Shëndetësis,
lidhun mbas Ministris së Mbrendëshme
me nji buxhet fare të vogël, pa spitale, pa
mjekë dhe pa mjetet moderne për të luftue
sëmunddjet në shkallë të gjanë nuk ishte
në gjendje me përballue problemet
seriozisht. Me të hollat e huas italjane u
banë disa ndërtime për më i shërbye
përmirësimit të shëndetit të popullit. Vlen
të përmëndet spitali i Tiranës, ndërtue në
mes të blerimeve dhe ajrit të pastër; me
pavijonet e ulët dhe koridoret e ggjanë ku
hynte dielli nga çdo anë dhe krijonte nji
atmosferë të hareshme; me pajinnet
modenne dhe me ata pak mjekë qi kishin
studjue në Europë. Spitali i Tiranës ishte
nji sukses me të cilin mund të krenohej çdo
qeveri. Në Korçë spitali ma i vogël ishte
ndërtue me mjete private dhe mund t'i
bante ballë nevojave të qytetit për të mjekue
të sëmundët. Por gati në të gjitha qendrat e
tjera të banueme, mjekët nuk kishin mjetet
ma elementare për të krye si lypsej detyrën
e tyne ndaj popullit.
Me ndërtue spitale, klinika dhe
sanatoriume për të mjekue ata q'i kapte
sëmundja ishte problemi ma i ngutëshme.
Por kjo nuk mjaftonte. Duheshin marrë
masa radikale për të shkulë nga rranjët
semundjet qi dobësonin popullin dhe
shkatërronin aftësin e tij me prodhue dhe
me krijue. Simbas analizave qi ishin ba
qysh me 1928 në mes të nxanësve, në
qendra si Gjinokastra, Vlona, Berati dhe
Durrësi, numri i atyne qi kishin sirnptomet
e malarjes në mulqin e bardhë kalonte nga
55 përqind në Durrës deri 90 përqind në
Prefekturën e Gjinokastrës. Qarku i Korçës
dukej ma i shëndetëshëm nga kjo pikpamje
tue pasë vetëm 25 përqind të nxanesve të
prekun nga mikrobi i malarjes. Për të
çdukë kët rrebesh duheshin tha moçale e
këneta qi sherbenin si fole e mishkojave, të
cilat transportonin mikrobin e malarjes
nga i sëmundi tek i shëndoshti. Kjo ishte
nji punë kolosale qi lypte mjete financiara
pa fund. Nji hap i parë dhe me shum
randësi u ba me ndihnnën e miqve të huej të
Shqipnis. Kontesha Carnarvon, e ama e
Kolonelit Aubrey Herbert, interesoi
Fondadonin Rockfeller të Shteteve të
Bashkueme për të organizue luftën kundër
malarjes në Shqipni. Propozimi i saj u
pranue, dhe u votue nji shumë e madhe
për kët qellim. U dërguen në Shqipni disa
mjekë të speciahzuem, pajimet e nji
laboratori dhe nji sasi barnash. U krijue në
Tiranë Instituti anti-malarik ndën
drejtimin e ekspertëve të Fondadonit
Rockfeller dhe me bashkepunimin e
mjekve shqiptar si Dr. Ashta. Instituti çeli
degë në të ggjitha krahinat e Shqipnis ku
malarja ishte tue ba kërdin. Ndërsa
mjekoheshin të sumundët me barnat e
përshtatun, merreshin masa për të

fëmijët tue luftue kunupet në folet e tyne.
Mbrenda pak vietve u kor nji sukses gati i
pabesueshëm. Si mbas analizave qi u banë
në mbarim të vitit 1938 përqindja e femijve
qi tregojshin simptomet e malarjes kishte
zbritë: në Tiranë nga 42 në 11, në Berat dhe
në Vlonë numri i fëmijvë malarik ishte
paksue për gjysmë. Populli shqiptar
ushqen nji mirënjoftje të thellë për të mirat
qi ka pa nga Fondacioni Rockefeller në saje
të Lady Carnarvon. Mjerisht, okupatori
fashist e mohoi kët shërbim të
paçmueshëm, sikur bani për çdo ndihmë
qi na ka ardhë nga perendimi demokratik.
Mjekët dhe specialistët amerikan u
detyruen të largohen prej Shqipnije dhe
Instituti anti-malanik u mbyll. Për fat të
minë, miqtë tonë amerikan e dijnë
padyshim se reggjimi fashist nuk shprehte
vullnetin e popullit shqiptar, i cili i dunoi
me shpirt kto masa antikombëtare të
okupatorit.

Arësim dhe kulturë

Nji orvatje e nneritueshme u ba për të
pajisë vendin me nji rrjetë sa ma të plotë
shkollash fillore dhe të mesme për të prue
në vënd andrën e Sami Frashërit. Mjerisht
mjetet ishin të kufizueme dhe përparimi
nuk ishte aq i shpejtë sa do të kishin
dishrue arësimtarët ma të zellshëm. Nga
ana tjetër, nuk duhet harrue se puna qi
ishte krye deri atëhere ishte fort e pakët
dhe sistemi arësimor duhej ndërtue gati
nga themeli. Duheshin ngrefë ndërtesat
shkollore në qytete dhe në katunde,
duheshin pregatitë dhe shtypë librat
shkollore, dhe sidonnos duheshin stërvitë
arësimtarë për çdo degë të ditunis. Nga
faza e shkurtën e demokracis parlamentare
kishin mbetë, sikur e pamë, liceu i Korçës,
Normalja e Elbasanit, Instituti Kiriaz për
vajza dhe shkollat e klerit katolik në Shkodër. Gjatë periudës së Monarkis u çel
gjimnazi i Tiranës, shkolla qytetse me shtat
vjet mësim dhe shkolla fillore në qytete e në
katunde. Kryqi i Kuq Amerikan (junior)
çeli shkollën teknike në Tiranë për të
stërvitë djemtë në zeje praktike si mekanikë
dhe bujqësi; shkolla bujqësore e Kavajës u
ndërtue dhe u mbajtë nga Near East
Foundation i Shteteve të Bashkueme. Për
të plotësue mësimet universitare, nji
numur i caktuem ndër djemtë dhe vajzat qi
mbarojshin me sukses shkollën e mesme
dërgoheshin me bursë në kryeqytetet e
Europes. Shum nga kta kishin krye
studimet dhe ishin kthye në Shqipni për të
vue në praktikë ditunin e fitueme në
shkollat e nalta të perëndimit.
Me 1934 qeverija shqiptare vendosi me
shtetëzue shkollat e çdo kategorije dhe në
çdo ggjuhe qi drejtoheshin nga ente private.
Shkaku dukej se ishte politik dhe kjo masë
drastike synonte me i prë hovin Italis qi
çelte shkolla në Shqipni për të ba
propagandë kundër regjimit me nji mënyrë
ose me nji tjetër. Drejtori i shkollës teknike
Z. Fulz me ggjith kolegët e tij u detyruen të
largohen prej Shqipnije, të shoqnuem nga
simpathija dhe mirenjoftja e thellë e nji
brezi Shqiptarësh qi ishin stërvitë me
punue me tru dhe me duer. Shtetëzimi i
shkollave shkaktoi nji konflikt të ashpër
me Greqin në lidhje me pakicën Grekofone
të Shqipnis së jugut. Komunitetet
grekofone të krahinës së Dropullit
kundërshtuen vendimin që mesuesit e
shkollave greqishte të emnoheshin nga
Ministrija e Arësimit në Tiranë. Qeverija
greke si gjithmonë u duel zot Grekofonve
dhe çashtja iu referue Lidhjes së Kombeve.
Qeverija shqiptare e humbi davan dhe
reforma arësimore nuk u zbatue në
shkollat grekofone. Rezultati praktik i
kësaj mase të dështueme ishte nji ringjallje
e ndjenjave progreke qi kishin pasë fillue të mos lozin ma nji rol politik.
Atë qi bani Keshilli i Shtetit persa i
përket sistemit liggjuer e bani nji grup
arësimtarësh, me Aleksandër Zhuvanin në
krye, përsa i përket librave shkollore. Kto
libra si historia, gjeografije, gjuhësije,
pedagogjia, arithmetika, leximi, etj., banë
nji shërbim të çmueshëm edhe persa i
përket ggjuhës, mbasi në hartimin e tyne u
përdor dialekti i Elbasanit, ose ma mirë me
thanë i Shqipnis së Mesme, qi kuptohet ma
lehte nga banorët e veriut dhe të jugut.
Ministrija e Arësimit bani nji orvatje të
posaçme për të mbledhë thesaret e folklorit
me rastin e 25 vjetorit të pamvarësis. Dy
vëllime të lidhun bukur me baladad dhe
prrallat ma të famëshme qi ka prodhue
gjeniu i popullit ggjatë shekujve, u botuen
me 1937 dhe ishte kënaqësi e veçantë me i
shfletësue.
Regjimi policor i Shqipnis nuk
shoqnohej nga monopoli ideologjik i
shtetit si n'Itali ose në Gjermani. Kështu qi
fletoret, revistat dhe librat e huej liheshin
me hye lirisht, me perjashtim të botimeve
komuniste. Ky parim u zbatue edhe persa
i përket përkthimit të kryeveprave të
letërsis botnore. Nji aktivitet intelektual i
ggjallë dhe i shumanëshëm u vëntetue ggjatë
vjeteve të Monarkis dhe letërsija shqipe u
pajosë me nji tok vepra të famëshme në
poezi dhe në prozë. Nëpunësit e Zyrës së
Shtypit ishin ngarkue të lexonin çdo gja qi
shtypej, por mbasi të delte nga shtypi. Ata
i raportonin ministrit, i cili ishte Musa
Juka ma të shumtën e kohës, dhe ai
vendoste nne e lanë të lirë të qarkullojë ose
me e konfiskue. Nëpunësit e Zyrës së
Shtypit ishin në sumpathi me shkrimtarit
dhe i rekomandonin ministrit me marrë
masa administrative vetëm në raste kur nji
botim mund të interpretohej si propagandë
direkte ose e tërthortë, kundër reggjimit.
Revistat letrar e, në kryeqytet dhe në krahinat, përfitonin nga mungesa e
monopolit ideologjik të shtetit, për të
zggjanue konceptin e liris në mëndjen e
lexuesve, tue përdorë shprehje simbolike
dhe forma alegorike. Shkrimtarët kishin
mësue me qindrue mbrenda caqeve të
lejuem dhe rrallë kush i jepte shkak
masave administrative të qeveris, si për
shembull, internim në Porto-Palermo të
Himarës. Natyrisht, kishte revolucionarë
të rinj qi nuk kënaqeshin me kaq dhe
botonin tinëz material propagande
antiqeveritare me frymë komuniste. Kta,
kur kapeshin, çoheshin në Gjyqin Politik
dhe dënoheshin me rreptësin ma të madhe.
Nji gjyq të rinjsh ndën njizet vjet, të
pandehun për propagandë komuniste, u
ba në Tiranë pak kohë para invazionit
rashist.

Me 28 nanduer 1937, Shqipnija kremtoi
me solemnitet të madh 25 vjetorin e
shpalljes së pamvarësis. Ishte nji rast me
të vërtet i paharrueshëm. Shum nga miqt e
vëndit tonë ishin ftue dhe kishin ardh