|
Bordi Drejtues
Anėtarėsuar: Jul 2008
Vendndodhja: Loading...
Seksi: 
Statusi:  Mosha: 26
Postime: 2,575
|
"50 vitet e mia me Enver Hoxhėn"
|
|
Intervistė ekskluzive e Nexhmije Hoxhės dhėnė gazetares Rudina Xhunga, nė emisionin "Shqip", nė "Top Channel"
Nė njė rrėfim ekskluziv dhe historik, 87-vjeēarja Nexhmije Hoxha, flet pėr historinė e saj gjysmėshekullore me Enver Hoxhėn, jo vetėm si ish-Zonja e Parė e vendit, por edhe si dėshmitare e parė e sistemit diktatorial nė Shqipėri. Mė poshtė vijon intervista e zonjės Hoxha dhėnė gazetares Rudina Xhunga, nė emisionin "Shqip", nė "Top Channel".
Ndodhem pėrballė gruas qė i ndenji pranė, pėr 50 vjet, Enver Hoxhės. Apo, siē i referohen tashmė, diktatori Hoxha. Ju bėn pėrshtypje kjo fjalė?
Le tė thonė ē‘tė duan, mua nuk mė bėn mė pėrshtypje.
Njė gjė ėshtė e sigurt, qė 50 vjet kanė qenė diktaturė proletariati...
Ēėshtje formulimi sistemesh, njė sistem me ndryshime nga sistemi aktual, por kjo nuk do tė thotė gjė. Enver Hoxha nuk ka qenė diktator, as me mua, as me fėmijėt e as me shoqėrinė, me sa e njoh unė. Por, mund tė them se ka qenė personaliteti i tij i fortė, gjatė 50 viteve nė pushtet, qė i kishte vlerė fjala, qė bėri ato qė bėri. Nuk dua tė bėj biografinė e tij nga fillimi, por dua tė theksoj qė Enveri lindi nė tetor tė 1908 nė Gjirokastėr, pikėrisht nė prag tė rėnies sė Perandorisė. Lindi nė njė familje atdhetare, ku xhaxhai i tij ishte anėtar i delegacionit gjirokastrit nė shpalljen e Pavarėsisė nė Vlorė dhe gjyshi i Enverit, Beqir Hoxha, ishte anėtar i Lidhjes sė Prizrenit dhe pėr kėtė ėshtė dekoruar.
Origjina e tij ėshtė Gjirokastra, apo jo?
Origjina e tij ėshtė nga Gjirokastra, por ata kishin ardhur para 2-3 shekujsh mė parė nga njė fshat i Dropullit. Nė shekullin e XIV, siē thuhet qė kanė qenė me origjinė katolike, Enveri mė thoshte qė mbiemrin e ka pasur Kola, se kanė qenė nė njė fshat afėr Dropullit, ku kishin pak dynym tokė, jo pronarė tė mėdhenj. Megjithatė, tė dy vėllezėrit, babai dhe sidomos xhaxhai i Enverit, kanė qenė shumė tė mėsuar; dinin turqisht, arabisht, persisht. Kanė marrė titullin ‘mulla‘, qė nė njė farė pikėpamje ishin si gjykatės, si njerėz qė vendosnin, por jo klerikė.
Besonte Enver Hoxha? Pra, nė jetėn familjare, shfaqte shenja se besonte?
Jo, pa dyshim qė nuk besonte. Por, doja tė thosha qė Gjirokastra, familja, mėsuesit, qė kanė qenė tė ndritur, bėnė edukimin e parė atdhetar tė Enverit, qė ishte njė nga karakteristikat kryesore tė tija. Ana tjetėr ishte Korēa me lėvizjet e saj punėtore, me shkollėn franceze nė lice, vetė Franca mė pas me revolucionet, por pėr tre vitet qė ai ndenji atje, mori edukatėn pėrparimtare, revolucionare, evropiane, sepse ishte pikėrisht koha e frontit popullor kundėr fashizmit qė po lindte nė Spanjė dhe dukej qė hija e saj po shtrihej edhe nė Evropė. Kėto kanė qenė dy tiparet karakteristike tė Enverit.
Njė ndalesė, pėr fotot. Fotot e asaj kohe, foto qė vijnė nga ato kohėra, nė fakt, sipas arkivit tė shtetit, janė tė retushuara, domethėnė, mungojnė njerėz ose mė saktė hiqeshin njerėz...
Eshtė e vėrtetė qė retushimi ėshtė pėrdorur dhe ka qenė, pėr mendimin tim, njė budallallėk qė vjen nga njė pikėpamje injorante nė kėtė drejtim. E para, nuk ėshtė bėrė me urdhėr. Unė kam qenė pikėrisht nė atė aparat qė merrej me propagandėn nė atė kohė pas Ēlirimit, por shumė organizata dhe shoqata e bėnin kėtė. Kjo duke i parė gjėrat nė njė kuptim tė ngushtė. Por nuk e mohoj qė ka pasur retushim.
Doja tė dija se si erdhi Enver Hoxha, befas, nė krye tė Partisė dhe tė themelimit tė saj?
Kur erdhi puna e themelimit tė Partisė, Enver Hoxha nuk ishte njė kushdo.
Por nuk ishte as mė i rėndėsishmi...
Nė njė farė pikėpamje, ai ishte. Kur erdhi nė ‘Flora‘, ai nuk ishte njė anėtar i thjeshtė. Pėrkundrazi, me zhvillimin qė kishte ai nuk binte mė poshtė se, pėr shembull, Qemal Stafa, sepse me Vasil Shanton, Kristo Themelkon dhe me asnjė tjetėr, ai nuk mund tė krahasohej pėrveē Qemalit. Por edhe Qemali, pavarėsisht se unė Qemalin kam pasur shok nė grup, e kam pasur edukator, ishte dhjetė vjet mė i vogėl se Enveri. Enveri kishte bėrė njė lice francez tė plotė, kishte qenė nė France tre vjet, kishte pėrvojė tė gjerė. Nga pikėpamja politike e kulturore, kishte edhe ai pėrvojėn e tij. Ėshtė absurde ajo qė thuhet qė Koēo Tashko e mori Enverin nga rruga dhe e futi nė grupet. Nė themelimin e Partisė, nuk ėshtė artificial roli qė u dha brenda zhvillimit tė atyre ditėve tė themelimit tė Partisė. E para, Grupi i Korēės, kishte njė vend tė privilegjuar, sepse kishte bėrė njė punė mė pozitive, por nuk ishte Koēo Tashko qė mund tė vihej nė krye, sepse ai ishte kryesori qė kishte pėrēarė lėvizjen deri nė atė kohė. Prandaj, edhe brenda mbledhjes, ai u mėnjanua, iu dha njė vend nderi pėr katėr anėtarėt qė kishte ēdo grup. Kėshtu, kur erdhi puna qė tė formulohej vendimi pėr themelimin e Partisė, u ngarkua Enveri nga Grupi i Korēės, se tė tjerėt, qė nuk njihen pėrveē Pilo Peristerit, nuk kishin formuluar nė jetėn e tyre as dy gisht artikull, ose nuk kishin bėrė asnjėherė thirrje. Kėshtu qė Enveri formuloi vendimin qė e lexoi. Ishte Enveri qė u ngarkua me kėtė gjė dhe ishte ai qė lexoi formulėn e pagėzimit tė themelimit tė Partisė, por nė tė pesėmbėdhjetė vetat qė ishin aty, tė gjithė ishin njėsoj. Enveri asnjėherė nuk ka pretenduar gjatė kėsaj mbledhjeje pėr tė qenė themelues, sepse nė atė kohė nuk zgjodhi as kryetar, qė tė mos fillonin xhelozitė brenda grupit. U tha qė kjo gjė do tė shikohej gjatė punimeve tė mėvonshme.
Pra, mbledhja e themelimit del pa kryetar?!
Po, pa kryetar dhe po ta marrėsh si themelues, janė konsideruar tė 200 anėtarėt. Kjo ėshtė lista e parė qė dėrgoi ēdo grup. Nė kėtė listė, filluan tė krijohen organizatat e Partisė, qė quheshin celulat, qė ishin tė bashkuara dhe qė u krijuan brenda javės, kur mbledhja mbaroi mė 15 nėntor. E mbaj mend kėtė, sepse mė 23 nėntor ishte Mbledhja Themeluese e Rinisė, ku mora pjesė edhe unė. Dhe shkova nė kėtė mbledhje, duke kaluar mė parė nė mbledhjen e organizatės, ku dija gjithēka qė ishte diskutuar nė mbledhjen themeluese tė Partisė. Po kėshtu, nė mbledhjen e shoqeve, ishte grupi jonė, Grupi i tė Rriturve. Nga Grupi i Korēės nuk kishte, sepse nuk kishte njeri nė Tiranė. Nė organizatėn tjetėr, qė ėshtė shkruar nė shtyp kėto kohė, ishte organizata e profesorit tė nderuar Kristo Frashėri. Ai ka shkruar kėtė qė unė po them dhe, nė javėn e parė, u dėrgua Enveri nė organizatėn e Kristos. Pse u dėrgua Enveri? Sepse organizata e Kristo Frashėrit ishte edhe ajo njė organizatė e ngritur nga pikėpamja kulturore dhe shumica ishin nga Grupi i tė Rinjve. Ai ka dhėnė opinionet e tij nė media pėr kėtė fakt dhe pėr kėtė i jam shumė mirėnjohėse profesorit tė nderuar. Pavarėsisht rezervave qė ka shprehur, mund tė them se ėshtė e drejta e tij. Sepse, nė fakt, koha tregoi qė ai kishte tė drejtė dhe jo ne.
Ndalojmė pak te roli i Enver Hoxhės gjatė periudhės sė luftės, qė ėshtė vėnė nė dyshim, dhe se si erdhi ngritja e tij, si bėhet ai drejtuesi i gjithēkaje, befas. Kush e mbėshteti?
Nė mbledhje nuk u caktua asnjė kryetar, por thjesht u bėnė ndarjet e detyrave. Qemal Stafa, pėr shembull, u ngarkua me rininė. Tė tjerėt u caktuan tė shkojnė nėpėr rrethet pėrkatėse pėr tė organizuar rininė. Ėshtė e vėrtetė ajo qė thuhet se Enveri u caktua tė qėndrojė nė Tiranė dhe tė merrej me financat. Ai u caktua nė Tiranė nė sajė tė formimit tė tij, pasi Tirana ishte kryeqyteti, dhe duhej tė punonte me rrethet intelektuale, tė krijoheshin grupet e frontit nacionalēlirimtar, tė ngriheshin organizatat qė ishin mė tė pėrgatiturat. Pėr shembull, te ne erdhi Tuk Jakova, por ne, megjithėse ishim tė shkollės sė mesme, ai stonoi dhe ndiheshim tė pakėnaqur. Dhe ai e ndjeu veten keq nė mesin tonė. Kėshtu qė, Enveri u caktua kėtu. Shpejt u bė sekretar politik i Tiranės. Meqė ishte nė qendėr, atij i grumbulloheshin tė gjithė shokėt qė ishin nėpėr rrethe pėr tė krijuar organizatat. Ata mblidheshin nė njė shtėpi dhe ishte Enveri qė i studionte dhe i shikonte tė gjitha raportet, vinte nė dijeni tė gjithė shokėt e tjerė tė Komitetit Qendror. Njėkohėsisht, mbante lidhje edhe me Kosovėn. E bėnte si detyrė partie. Jo se e mori si iniciativė personale, por dėrgoheshin edhe materialet qė krijonte partia, edhe traktet kundėr okupatorėve. Dhe kėto ia dėrgonte drejtpėrdrejt Komitetit pėr Partinė e Kozmetit, kėshtu quhej atėherė. Unė kam edhe njė letėr mė tė vonshme. Ka edhe tė tjera, por kėtu jam prezente edhe unė e filloj tė bėhem dėshmitare. Enveri i shkruante Elhami Nimanit, qė ishte pjesėtar i mbledhjes themeluese, i cili drejtonte Komitetin e Kozmetit, sepse pas mbledhjes themeluese, Tuk Jakova shkoi nė Shkodėr, Kristo Themelko nė Gjirokastėr e kėshtu me radhė. Ndėrsa Nimani shkoi nė Kosovė. Enveri i dėrgoi letėr atij. Nuk e di ē‘kishte shkruar, por njėkohėsisht mė ngarkoi t‘i jap atij njė shumė, rreth 5000 flori letre dhe veē kėsaj, edhe njė shumė tė vogėl, rreth 250 napolona, njė pjesė pėr nėnėn e Miladinit dhe njė pjesė pėr gruan dhe fėmijėt e Dushanit. U dėrgua Zeqi Agolli te Xhevdet Doda. Kjo tregon se ata mbanin korrespondencė.
Dua tė ndaloj pak te jugosllavėt, pasi ju pėrmendni pagesat qė i bėheshin Miladin Popoviēit dhe Dushan Mugoshės. Nė fakt, roli i tyre ėshtė i dukshėm. Por a e zgjodhėn ata Hoxhėn, a ndikuan ata nė karrierėn e mėtejme tė tij?
E pėrjashtoj lidhjen e Enverit me Dushanin, pasi ai ka qenė fatkeqėsia e Partisė Komuniste dhe fatkeqėsi e Shqipėrisė deri vonė, pra derisa vdiq. Ka qenė njeri jashtėzakonisht i lig, i ulėt, njeri i UDB-sė, i fėlliqur, pėrdori shumė nga kuadrot, qė atėherė bėri punė minuese. Ndėrsa Miladini ishte ndryshe. Ai ishte i edukuar, me kulturė, patriot, jo si serbėt e tjerė qė ishin kundėr shqiptarėve. Dua tė sqaroj diēka pėr faktin qė thuhet se ishte Miladini ai qė e ngriti Enverin. Miladini ishte njeri qė nuk dinte gjuhė tė huaja, veē sllavishtes, sepse ishte malazez. Nuk kishte qenė kurrė jashtė Jugosllavisė nė jetėn e tij. Nuk mund tė drejtonte ai asgjė nė Shqipėri, sepse nuk njihte asgjė nga jeta e Shqipėrisė, tė njerėzve, tė grupeve nacionaliste. Ndodhi e kundėrta; ishte ai qė u ngrit nga Enveri, ai ishte njė instruktor i mirė partie. Ai ndihmoi nė mėnyrėn si organizohej organizata, konferenca e partisė, si bėhen zgjedhjet etj.
Kush e vrau Miladin Popoviēin?
Eshtė e qartė qė si vrasje ėshtė organizuar nga vetė UDB-ja dhe pikėrisht kjo tregon se ai ishte dashamirės ndaj Shqipėrisė, ndaj Kosovės, gjė qė nuk e tregoi vetėm atėherė. E tregoi qė kur ishte kėtu. Qė kur u hoq me kohė, sollėn dy tė tjerė, derisa erdhi Velimir Stojniēi qė organizoi Beratin. U tėrhoq pėr gabime dhe se ai pranoi deri vetėvendosjen e Kosovės, ndaj ata nuk ia falėn Miladinit. Ata vunė mė pas njė shqiptar qė e vrau, njė i Ballit, thoshin.
Pra, ju nuk pranoni nė asnjė mėnyrė qė jugosllavėt patėn rol pėr ta ngritur Enver Hoxhėn nga sekretar politik i Tiranės nė sekretar tė pėrgjithshėm?
Nė kėtė kohė, as Tito nuk kishte influencė nė Tiranė. Vetė jeta, lufta ishte shumė e vėshtirė, mezi komunikohej. Shkonin tre muaj a mė tepėr pėr njė postė qė tė shkonte nga Tirana nė Beograd. Pastaj, po ta marrėsh historikisht, ata deri nė Berat, nuk organizuan qė ta rrėzonin Enver Hoxhėn, sepse nuk e rrėzonin dot, sepse dy ditė para se tė vinte nė Tiranė pėr ēlirimin, ai u bė Kryeministėr. Ajo u bė pėr tė frikėsuar Enver Hoxhėn, pėr ta kritikuar qė ai tė ulte kokėn para tyre, sepse do tė fillonte njė fazė e re me tė gjitha peripecitė qė ndodhėn mė pas nė periudhėn 1944-1948. Nė kėtė periudhė, Enveri ėshtė kritikuar pse bėri njė pėrulje tė tillė ndaj Jugosllavisė, por harrojnė se nė atė periudhė, vetė mbledhja e Jaltės kishte pėrcaktuar fatin tonė. Shqipėria nuk u pėrmend fare nė mbledhjen qė bėnė aleatėt e mėdhenj, qė t‘ia linin nėn sqetull Jugosllavisė. Pastaj vetė Jugosllavia, historikisht, dihet qė ka bashkėpunuar me Greqinė qė ta ndajnė Shqipėrinė gjysmė pėr gjysmė. Kėtė radhė e donin tė tėrėn. Dhe nė Konferencėn e Parisit, Moshe Pijade, luftoi me kėmbėngulje kundėr Kaldarisit, lidhur me pretendimet qė kishin ata pėr tė marrė tokat e Jugut, meqė e konsideronin Shqipėrinė nė luftė si aleate e fashizmit italian.
Pra, raporti i tij me Jugosllavinė nuk ishte njė raport servil por pragmatist!
Pragmatist dhe imponues, madje. Por, fatkeqėsia mė e madhe ishte se ata kishin punuar dhe kishin bėrė me vete sekretarin organizativ tė Partisė, Koēi Xoxe, qė ishte edhe ministėr i Mbrojtjes. Ishte emri i tij qė lakohej edhe nė zyrat e Stalinit nga Kardeli dhe nga Gjellasi, dy intelektualėt, dy tė dėrguarit kryesorė tė Titos. Kur pyetej se kush ėshtė nė udhėheqjen shqiptare, gjėra qė janė tė shkruara (madje edhe ambasadori Shaqir Vukaj ka botuar njė libėr shumė interesant) thuhej se Stalini ishte i interesuar pėr ne. Kėto janė dokumente qė dalin nga arkiva e Beogradit dhe ajo e Moskės. Aty dalin tė gjitha bisedimet qė ka bėrė Stalini me Kardelin, me Gjellasin, pėr interesimin qė ka filluar pėr Shqipėrinė. Por kėto, megjithėse dy intelektualė, ėshtė pėr t‘u ēuditur, rekomandonin Koēi Xoxen, sepse gjatė periudhės qė udhėtonin nė Maqedoni e Korēė, e bėnė Koēin pėr vete. Koēi vuante nga kompleksi i injorancės, pamjes sė tij si tip i shkurtėr dhe i shėmtuar.
Kur kalojnė vitet, mund tė bėhet njė pyetje e tillė: Enver Hoxha dhe Koēi Xoxe kishin pikėpamje tė ndryshme, atėherė pse idetė e Enverit ishin tė mira dhe ato tė Koēi Xoxes jo?
E kam dėgjuar kėtė nė ēdo rast, nė ēdo qėndrim qė ka mbajtur Enveri, madje nė ato mė tė bukurat nga pikėpamja kombėtare, historike, qoftė pėr Traktatin e Varshavės, qoftė nė Mbledhjen e Moskės para 81 partive. D.m.th., tė vendosėsh e tė demaskosh mė ngjan e kotė. Por, nėse do mendonte vetėm pėr personin e tij, Enveri fare lehtė mė mirė ndiqte rrugėn e Titos dhe tė dilte shėtitje, si Tito nėpėr botė, bashkė me mua, madje. Pse duhej ta bėnte pėr pushtetin e tij, ēfarė tregoi me pushtetin deri nė fund? Ja ku jemi sot kėtu. Gjithė jeta e tij ka qenė pėr tė mirėn e vendit, vetėm se ashtu e gjykonte tė mirėn.
Po armiqtė, ishin armiq tė Hoxhės apo tė Shqipėrisė?
Po si nuk kishim armiq. Qė nė 1953, kanė dashur tė eksperimentojnė nė Shqipėri si tė rrėzohet pushteti i Enver Hoxhės, nė kuptimin jo pse ishte Enver Hoxha, por ata donin Shqipėrinė si njė pikė strategjike. Ata vetė e kanė shkruar nėpėr dokumentet e tyre qė donin tė eksperimentonin se si do reagonte Bashkimi Sovjetik. Sepse nėse nuk janė bėrė disa gjėra, ėshtė sepse ishin ndarė zonat e influencės dhe ju e dini qė u pėrpoq populli i Ēekosllovakisė qė tė bėnte Pranverėn e Pragės, por mė nė fund u futėn tanket dhe Brezhnjevi, i cili deklaroi sovranitetin e kufizuar. Prandaj ishin disa momente qė na bėnin tė mendonim se Perėndimi nuk e luajti gishtin pėr Ēekosllovakinė dhe prandaj atėherė dolėm nga Traktati i Varshavės, pasi u trembėm se mos kėtė herė Bashkimi Sovjetik do vazhdonte nė Shqipėri. Gjej rastin tė them pėr kthesėn qė bėri Enveri nė politikėn e tij. Ju e dini sa ka folur ai kundėr Titos, revizionizmit, titizmit etj. Por kur erdhi puna qė interesi i Shqipėrisė donte bashkėpunimin me Jugosllavinė, pasi i kėrcėnohej njė rrezik i ri Shqipėrisė nga Sovraniteti i Kufizuar, pra Traktati i Varshavės, Enveri doli nga ky Traktat, gjė shumė e guximshme nga ana e tij. Sot thonė pse s‘u bashkuam me Perėndimin nė njė kohė qė Perėndimi nuk na ofroi asgjė. Dhe na kritikuan pse pas prishjes me Bashkimin Sovjetik u bashkuam me Kinėn dhe jo me Perėndimin. Por a mund ta industrializonte apo armatoste Perėndimi Shqipėrinė, ashtu siē bėri Kina? Flas nė kushtet qė ishte Shqipėria nė ato kohė, pasi pėrndryshe i binte tė ndryshohej komplet sistemi. Prandaj nuk ėshtė tėrheqja ideologjike qė e bėri Enver Hoxhėn tė lidhet me Kinėn. Ishin interesat e Shqipėrisė qė e bėnė atė tė lidhej me Kinėn. Plus, Perėndimin e gjykoi siē ata bėnė me Ēekosllovakinė.
Nuk pati asnjė ofertė nga Perėndimi apo ju i injoronit?
Pati njė lloj indiference. Prano kushtet tona, kėtė na thoshin. Por qė nuk u diskutua as pėr kushtet, sepse nuk donin ta prishnin as me Bashkimin Sovjetik. Ishte njė kohė qė nuk ishte e lehtė tė menaxhoje. Pėr shembull, vetė Bashkimi Sovjetik ishte bėrė njė rrezik pėr ne, duke na sugjeruar tė ndryshonim politikėn, por nuk ishte kjo gjėja kryesore sesa fakti qė ata donin ta pėrdornin Shqipėrinė pėr interesat e veta pėr Mesdheun. Dhe kėtu Enveri mbajti njė qėndrim mjaft kurajoz. Kėto janė disa momente qė njė udhėheqės duhet tė dijė kur merr njė vendim. Dhe Enveri dinte.
E ndjeni, tani, se Enver Hoxha ėshtė gjykuar, ashtu siē gjykuat ju njė pjesė tė njerėzve gjatė kohės kur drejtonit?
Jam dakord me persona qė debatojnė, persona qė kanė qenė edhe nė emisionin tuaj, tė cilėt, mė pėlqen, ose jo mua, diskutojnė seriozisht pėr kėtė ēėshtje. Por kur arrihet nė absurditete tė tilla qė, nga njėra anė ngrihet njė regjent si Lef Nosi apo Rexhep Mitrovica etj... Kam qenė kėtu mė 4 shkurt, kur ata drejtonin terrorin e 4 shkurtit nė bashkėpunim me gjermanėt. Prandaj nuk ėshtė e drejtė qė tė ngrihen persona tė tillė e Enver Hoxhės tė mos i jepet as statusi i veteranit. Kjo gjė nuk ėshtė demokratike nė njė shtet demokratik.
Nėse do ju kėrkoja tri fakte pozitive dhe negative tė sistemit qė drejtoi Enver Hoxha, cilat do pėrmendnit?
Dua tė theksoj rolin e Enverit nė lidhje me sukseset, sepse sot vetėm gabimet kujtohen. Le tė vėmė nė dukje edhe atė qė meriton. Ai ekonominė e pėrditshme nuk e ndiqte, por strategjitė pėr gjėrat mė kryesore dhe planet kanė qenė 5-vjeēare, por edhe mė tepėr pėr gjėra si bujqėsia, nafta, elektriciteti. Nė bujqėsi ishim nė luftė edhe me Hrushovin, nėse kishim mė shumė tė ardhura nga buka apo nga agrumet. Ndėrsa Enveri, bukėn e vinte krahas me fishekun. Buka ėshtė pavarėsia, thoshte ai. Ai nuk ishte natyrė qė kishte dėshirė ta lajmėroje pėr shumė gjėra qė nė mėngjes. Thoshte: ditėn do e filloj me letrat e popullit, por pėr naftėn, edhe nga gjumi ta ngrije, nuk thoshte gjė. Tėrė jetėn ishte i bindur qė Shqipėria ka naftė dhe jo vetėm se ē‘kanė bėrė italianėt, francezėt, anglezėt, por edhe sovjetikėt qė erdhėn qėllimisht pėr kėtė gjė mė specialistė. Sovjetikėt thoshin qė kėta po na sabotojnė ne, sepse i dinė ku janė burimet e naftės dhe i mbyllin. Dhe tani, ē‘po bėhet me marrėveshjen me Teksasin, me Bush, nė kėto kohė ku kriza e naftės ėshtė e madhe? Dhe ata dhanė 13-fish pėr tė siguruar njė burim nafte nė Shqipėri. Ai nuk e kishte zakon tė merrte dokumente nė shtėpi, por planet e energjetikės, pėr hidrocentralet, i merrte me vete. Ai shikonte edhe aspektin politik tė gjėrave: ‘Si do i pėrmbysim gjithė kėto toka qė janė tė popullsisė‘. Pra, shikonte edhe aspektin social. Lidhur me sukseset, mjafton tė shohim pėrfundimin nė periudhėn tonė. Popullsia u rrit tre herė; mesatarja e moshės sė njeriut shkoi nė 70 vjeē, ndėrkohė qė ishte te tė 50-at dhe mesatarja e rinisė sonė shkoi nė 26 vjeē. Kjo tregon mirėqenie, megjithėse modeste, pasi unė e pohoj gjithmonė qė ka qenė modeste. Nuk dua tė lė mėnjanė te sukseset e tij ēfarė u arrit te kultura, nė arte, nė arsim. Nėse sot, nė kėtė sistem, pas 20 vitesh lavdėrohemi edhe nė botė me mjeshtėrit tanė qė po dallohen nė fusha tė ndryshme, kjo ėshtė nė sajė tė arsimit qė ata kanė marrė gjatė kėsaj periudhe. Pėr herė tė parė u bėnė tė gjitha gjėrat, qė nga baleti deri tek universiteti, akademia, hekurudha etj. Kėtu, rol tė veēantė, pasi nuk dua tė rikthehem pas te roli i Enverit dhe i Koēi Xoxes, por Xoxe ka qenė njė fatkeqėsi pėr inteligjencėn, madje edhe pėr vetė Enverin.
Pse i riktheheni shpesh Koēi Xoxes?
Nga kufizimi i tij intelektual dhe nga mendimi, arriti sa mohonte Skėnderbeun, Naim Frashėrin etj. Thoshte: Ē‘na duhen ne tė merremi me princėrit, me mbretėrit, Naim Frashėri ka qenė bektashi, fetar. D.m.th., tregonte se ishte fare injorant nė kėtė drejtim, nga pikėpamja e kulturės, ndėrsa me njerėz konkretė, natyrisht qė ishte ai qė i persekutoi. Sot, ne kėto gjėra mund t‘i themi mė hapur. Gjithė mbėshtetjen e tij e jepte duke pasur nė krah jugosllavėt dhe bėri qė Nako Spiro tė vriste veten. Sa pėr Enverin, ai e provokoi nė dy-tre raste, raste flagrante qė ne nuk i kemi pėrmendur, e ka akuzuar Enverin qė disa i mbronte e disa jo. Pėr shembull, Enveri e kishte shumė mik Surja Selfon nga familja Selfo gjirokastrite. Dy vėllezėrit e mėdhenj ishin ballistė, madje eksponentė, ndėrsa ky ishte tregtar dhe ishte antifashist. Ndėrsa vėllai i vogėl doli partizan. Kėta ishin edhe nė fis, pasi nga familja Selfo ishte gruaja e xhaxhait tė Enverit. Surja Selfo mbajti familjen e Enverit gjatė gjithė luftės me qira, pasi prindėrit e Enverit nuk kishin asnjė tė ardhur, i solli ata nė Gjirokastėr dhe i mbajti aty. Pas ēlirimit, na del njė ditė qė Surja Selfo ishte arrestuar dhe se do tė dilte nė gjyq. Enveri mbeti shumė i habitur se si kishte mundėsi njė gjė e tillė. U interesua se ē‘kishte bėri dhe iu tha se ishte pėrzier me deputetėt, qė ishin grupe tė asaj kohe. Eshtė e vetmja herė qė tha ‘ma sillni kėtu mua dosjen‘. ‘Mos e keni torturuar?‘, u tha, se ndoshta kishte parė ndonjė gjė nė dosje. I thanė qė jo. Enveri nuk mund tė thoshte qė jo, ky ėshtė i pafajshėm, vetėm se ishte shoku i tij.
Pse?
Nuk mund ta thoshte, sepse duhej tė zbatoheshin ligjet. Si mund tė ndėrhynte ai nė kėto gjėra?! Dhe Koēi Xoxe atė kėrkonte, qė Enveri tė thoshte jo dhe tė dilte fjala qė Enveri mbrojti tregtarin, pasi ai quhej armik i popullit, dhe i binte qė Enveri tė mbronte armikun e popullit. Tjetri ishte njė doktor, qė e quanin Enver Zazani. Ai ishte i martuar me njė franceze dhe ishte shok shumė i ngushtė i Enverit, qė ishin njohur nė Francė. Njeri jashtėzakonisht i mirė. Por edhe ai iku.
Dhe Enveri nuk ndėrhyri pėrsėri?
Jo, nuk ndėrhyri. Ndėrsa e treta, qė ishte mė e rėnda, ishte rasti i Bahri Omarit, qė ishte kunati i Enverit, burri i motrės sė tij tė madhe, motrės qė ai donte mė shumė. Natyrisht qė kishte njė bazė qė u arrestua, por nėse Koēi Xoxe nuk do ta bėnte pėr provokim, mund tė gjendej anė lehtėsuese pėr tė, se Omari ishte njė person qė kishte qenė me Fan Nolin, kishte qenė nė Amerikė me ‘Vatrėn‘, 15 vjet nė emigracion kundėr Zogut, erdhi bashkė me pushtetin si anėtar i Kėshillit tė Lartė, si Omer Nishani. Nė atė kohė, Enveri mė shkruan nė njė letėr qė i vinte keq pėr Farien me djemtė, por qė kishte punuar me tė pėr dy vjet qė t‘ia mbushte mendjen dhe tė ndėrronte rrugė, sepse mund ta bėnte si Omer Nishani, por ai nuk dėgjoi. Kur ndodhi arrestimi i tij, Enveri, si Kryeministėr, nuk mund tė ndėrhynte, sepse fundja ai ishte i akuzuar me tė tjerė. Koēi Xoxe e Bedri Spahiu kishin mundėsi, por i qėndruan provokimit tė tyre pėr Enverin.
Po, por nuk mund tė thuhet qė pėrgjegjės pėr sukseset ėshtė Enver Hoxha, ndėrsa pėr gabimet ėshtė dikush tjetėr apo jo?
As qė e kam thėnė unė atė, nuk e them. E di qė pėrgjegjėsia, nė fund tė fundit, bie edhe mbi tė. Por, pėrderisa bie mbi tė pėrgjegjėsia e tė kėqijave, sepse ato numėrohen sot, atėherė pse nuk i njihen edhe tė mirat?
Po te tė kėqijat, cilat do pranonit ju?
Tė punosh 50 vjet dhe tė thuash qė s‘kam bėrė gabime, nuk ėshtė e drejtė. Vetėm nga ana tjetėr, reagimi i parė emocional, i imi apo i shokėve tė mi, ėshtė se kemi qenė kategorike e se nuk kemi bėrė gabime. Sepse ėshtė e vėshtirė qė njeriu tė pranojė gabime qė janė bėrė, por jo me keqdashje, tė cilat janė bėrė me mendim tė mirė, por qė ndoshta janė bėrė nga padija, ose sepse ishte njė rrugė e re qė hapej, ose sepse kemi imituar vende qė kishin kohė nėn atė sistem, pasi nuk ishte pak, por rreth njė e gjashta e botės qė po eksperimentonte me atė sistem, me ato parime. Prandaj gabime janė bėrė, s‘ka diskutim. Por, unė dua tė them se kėto gabime nuk shihen nė kuptimin e thellė tė fjalės, nuk bėhet analizė e thellė, sepse merren vetėm aspekte banale tė tyre. Nė procesin e punės sonė, nė ekonomi e politikė, nė marrėdhėnien tonė shtet-qytetar, ka pasur probleme dhe tė thella. Kėtu ėshtė edhe ēėshtja, qė mė ėshtė kėrkuar shumė, pse nuk kėrkoj falje. Pėr faljen kam edhe unė mendimin tim. Falja mund tė kėrkohet pėr marrėdhėnien qė ka njė person me njė shok, apo me njė tjetėr, tė cilit e ndjen qė i ka bėrė diēka. Por tė kėrkosh falje pėr faje qė janė bėrė nga njė kolektiv, nga njė sistem, kjo nuk bėhet. Ti, si njė sistem tjetėr, s‘mund tė mė kėrkosh mua qė tė kėrkoj falje, aq mė tepėr kur mė akuzon pėr faje, pėr njė sistem tjetėr. Unė jam i njė sistemi tjetėr. Kėto dy sisteme kanė qenė nė garė, nė luftė, sepse njėra ka pėr bazė tė drejtėn e shumicės, ndėrsa tjetri mbėshtetet nė tė drejtat e njeriut dhe nė fitimin. Falja kėtu nuk ka vend, kėtu ka vend vetėm pagimi dhe ne kemi paguar.
Njė tjetėr akuzė qė vjen pėr Hoxhėn ėshtė marrėdhėnia qė ai krijoi me fenė, pra prishja e xhamive, kishave, kthimin nė ateist tė njė populli, qė mbase nuk ishte ateist.
Si fillim, populli shqiptar nuk ka qenė besimtar i thekur se fundja nė fillim ishte katolik nė njė masė, mė pas u kthye nė mysliman dhe natyrisht ai nuk e mori me shumė zemėr kėtė gjė, dhe bashkimi i tre feve qė ėshtė i njohur dhe me tė cilėn ne me tė drejtė lavdėrohemi. Enveri nuk ishte iniciator pėr ēėshtjen e fesė edhe pse as vet nuk ka qenė besimtar. Iniciativa pėr fenė u imitua pak nga Kina, por urdhėr dha qė tė mos prisheshin kishat qė kishin vlerė, tė mblidheshin tė gjitha ikonat me vlerė artistike. Duhet pranuar qė klerikėt, sidomos ata tė fesė myslimane ishin tė njė niveli shumė tė ulėt. Nė fakt, nuk ėshtė se u morėn masa tė rrepta, sepse njerėzit besonin prapė dhe i bėnin ato ritet e tyre nėpėr shtėpi. Pastaj ato nga poshtė ishin mė katolikė nga Papa dhe ndonjėherė edhe merreshin masa. Formulimi ndoshta ėshtė bėrė gabim nė Kushtetutė, nuk e di me qėllim apo jo, por qė u caktua qė Shqipėria ėshtė njė vend ateist. Unė e shpjegoj kėtė mė shumė, me faktin, mbase hipotetik, se Enveri parashikonte qė Shqipėrisė nuk i vinte mirė kur e trajtonin si vend mysliman.
Mehmet Shehu vdiq se tradhtoi Enver Hoxhėn?
Enver Hoxha bėri pėrpjekje deri nė fund qė gabimi qė bėri Mehmet Shehu tė kalonte me njė kritikė, por t‘i jepej edhe njė mėsim qė njė ditė tė korrigjohej. Ishte mbledhje vetėm nė Byronė Politike. Ai vazhdonte tė zgjidhej kryeministėr. Nėse thonė qė jo, nuk e vrau veten, por e vranė, atėherė ata ishin Kadri Hazbiu me shokėt e tij, jo nė mėnyrė tė drejtpėrdrejtė, por duke i thėnė qė duhet tė vrasėsh veten se tė ka zbuluar Enveri.
Kjo gjė nuk ėshtė e dokumentuar, nuk ėshtė e provuar...
E vėrteta do tė dalė njė ditė, por Enveri nuk ka lidhje. Mund tė them qė vetėvrasja e Mehmetit, e dėrrmoi fizikisht Enverin, sepse nuk e priste. Mė kanė thėnė qė, nėse Enveri do kish marrė masa 10 apo 15 mė parė, do ishte mė mirė, por nuk ėshtė kėshtu se ai nuk ishte kushdo. Nuk ėshtė se ishin gabimet e njė personi dhe hajde, po e eliminojmė. Atėherė po, do thoshin qė e eliminoi me qėllim.
Ekziston ideja se Enver Hoxha nuk ka qenė i vetėdijshėm pas ‘74, ka qenė i sėmurė dhe e gjitha kjo nuk e lejonte tė drejtonte. Kush ka drejtuar?
Kjo ėshtė absurde. Ai dilte vazhdimisht, sepse sėmundja zgjati 10 vjet. Por gjatė kėtyre viteve, ai dilte, kur nuk kishte kriza. Krizat i kishte 2-3 ditė, pastaj ēohej e shkonte nė punė. Nė raste kur kriza zgjaste mė shumė, shokėt i vinin nė zyrėn nė shtėpi dhe ai jepte udhėzimet. E kam thėnė, se kam qenė pranė tij, qė lodhesha, se nuk flija, duhej ta ndiqja, pasi nuk donte monitor brenda dhomės. Ai nuk ishte gjithė kohės me krizė, tė vetmet gjėra qė la ishin udhėtimet.
Ju pyeta se kush drejtonte kur ai ishte sėmurė, sepse ekziston ideja qė ishit ju qė e kontrollonit pushtetin pėr vite tė tėra...
Kjo kuptohet gabim, sepse edhe kur Enveri ishte mirė, nuk ishte ai qė drejtonte pushtetin. Ne kishim njė drejtim kolegjial. Pėr shembull, nė Kryeministri pėr ekonominė e pėr gjėra tė tjera nuk merrej fare Enveri, por Mehmet Shehu me Adil Ēarēanin. Natyrisht qė pastaj duheshin raportuar nė Byro, sipas rregullave, qoftė kur ishte projekt, qoftė kur realizohej njė gjė.
Ishit pjesė e vendimeve edhe ju?
Jo, nė asnjė mėnyrė. Nuk merrja vendime, sepse nuk kisha pse tė merrja, madje nuk merrte as ai. Ai linte porosi ose thoshte nėse ishte dakord ose jo pėr njė projekt, por pėr atė ‘dakord‘ duhej tė firmosnin nėntė anėtarėt e Byrosė.
D.m.th., ju nuk kishit nė dorė tė ndryshonit gjėra, gjithmonė nė lidhje me pushtetin?
Nė asnjė mėnyrė. Lidhur me personin tim janė bėrė deformime tė qėllimshme. Kanė dalė dy libra skandalozė, njė mė parė e njė tani. Por unė i quaj ata njerėz tė ligj, me njė urrejtje tė jashtėzakonshme. Unė isha njė grua, diskutoja me Enverin, sepse ai atė donte, qė tė diskutonim si dy shokė, si dy intelektualė, qoftė pėr kulturėn apo ekonominė.
E ndiqni tani mėnyrėn si drejtohet shteti, e ndiqni Kryeministrin shqiptar, si ai drejton, por jo nė kuptimin politik tė fjalės?
Personalisht me tė nuk jam njohur asnjėherė, sepse ai nė shtėpinė tonė nuk ka ardhur asnjėherė i ftuar nė ditėlindjet e Enverit. Por, sidoqoftė, Saliu ėshtė futur nė shtėpinė tonė nga dera e pasme. Vinte nė ditėlindjet e fėmijėve tė mi, edhe pse ata qenė jo nė njė moshė me tė. Ai ishte komunist, fanatik, madje dhe bėnte ēmos atėherė qė nėpėrmjet zellit tė tij tė tepruar, tė mund vinte nė pushtet. Kėtė e kam bindje. Kėtu dua tė tregoj njė gjė qė ėshtė shumė qesharake. Qėlloi qė takoi Enverin nė klinikė, sepse ai ishte nė stafin e klinikės, nė rastet kur shokėt e Byrosė sėmureshin. Ishte njė shok i sėmurė atje, Enveri shkoi ta takonte dhe i dha dorėn edhe Sali Berishės. Kolegėt mė thanė qė kur doli, Sali Berisha mbante dorėn lart dhe thoshte qė nuk e jap se ma ka dhėnė dorėn Enver Hoxha. Kjo ishte njė gjė qė bėnin pionierėt nė kohėn tonė. Ja ky, Sali Berisha, qė sot i pret shpata majtas-djathtas.
Por njerėzit ndryshojnė, ju keni ndryshuar, ai ka ndryshuar...
Ai mund tė ketė ndryshuar, por jo dhe aq. Dua tė tregoj dhe diēka tjetėr, nė lidhje me faktin se ai kishte edhe interesa tė tjera. Meqė Enveri ishte sėmurė, u krijua grupi i mjekėve qė do ta ndiqnin atė mė nga afėr dhe kolektivisht me konsulta. Mua mė thėrriti Hysni Kapo dhe mė dha emrat e kėtyre mjekėve. Aty ishte edhe emri i doktor Ylli Popa, qė ishte martuar me njė grua rumune, por unė nuk pata asnjė mendim qė tė mos jetė pse ka grua tė huaj. Ndėrsa pėr Sali Berishėn dija qė punonte nė klinikė vetėm se poshtė, nė dosjen e tij, kishte njė shėnim qė vjehrra e tij ka qenė e UDB-sė. Dhe unė nuk e pranova. Shpesh mė pyesin nėse Sali Berisha ka qenė doktor i Enver Hoxhės. Unė po ju them qė ai nuk ka qenė doktor i Enverit. Pastaj, me sa duket, ai bėri hakmarrje personale me mua dhe Enverin. Atė e zhvarrosi, mua mė futi nė burg pėr 5 vjet.
Veē Kryeministrit, ju besoj i njihni tė gjithė politikanėt shqiptare, e dini tė kaluarėn e shumė prej tyre, por nuk dua tė ndaloj nė emra. Dua t‘ju pyes, e keni menduar ndonjėherė se si do pėrmbyseshin gjėrat pėr ju?
Ka, pėrgjithėsisht e njoh tė kaluarėn e tė gjithėve. Pėr sa i pėrket pyetjes: jo. Kjo qė ngjau nuk e kishim biseduar e as nuk na kishte shkuar nė mendje. Pastaj idesė se Shqipėrisė mund t‘i vijė dita qė tė kėrkojė ndryshime, Enveri ka shkruar gjithė jetėn me dhjetėra libra kundėr revizionizmit si ndikim negativ, kundėr liberalizimit etj. Por qė tė degjeneronte nė kėtė mėnyrė, ai nuk priste. Tė paktėn, nuk e arriti as shthurjen e Bashkimit Sovjetik se vdiq mė parė. Po ta shikonte atė shthurje, edhe mund t‘i shkonte nė mendje njė shthurje e afėrt pėr Shqipėrinė. Nė 1989, si kryetare e Frontit, kam shkuar nė Sarandė, se vetėm njė herė kisha qenė dhe doja tė shkoja prapė. Atje mė ėshtė bėrė njė pritje qė e kam tė fiksuar nė memorie, e kam pėrshkruar nė ditarin tim nė ato ditė qė u ktheva dhe ēuditem si mė ėshtė bėrė ajo pritje, sa njerėzit desh u shtypėn pėr t‘u takuar me mua. Kjo ishte gjendja nė ‘89 dhe them me vete: si ndodhi nė ‘90? Gjithmonė e kam thėnė qė kjo ēėshtje ka ardhur nga jashtė si presion, por nėse ne nuk do kishim bėrė gabimet tona, mos tė krijonim probleme brenda, nuk do tė ndodhte ajo pėrmbysje spektakolare, nuk do tė shkėrmoqej Partia e Punės nė atė mėnyrė tė turpshme, nuk do tė shpėrthente rinia. Kėto gjėra ndodhėn ose pse kemi qenė naivė, ose pse kemi qenė tė izoluar. Ja qė kanė ngjarė dhe ne nuk e prisnim.
Pėr pak ditė mbushen 100 vjet nga ditėlindja e bashkėshortit tuaj, tė njeriut me tė cilin ju kaluat rreth 50 vjet tė jetės sė tij. Ēfarė do t‘i thoni?
Tė them tė drejtėn, vazhdoj tė jetoj me tė, vazhdoj tė flas ēdo ditė, ēdo natė gjithė kėto gjėra qė unė pėrjetoj. E pyes, kam librat e tij, me tė cilat kėshillohem, por ka gjėra pėr tė cilat nuk gjej pėrgjigje dhe e kam tė vėshtirė se ē‘mund tė mendonte Enveri pėr gjendjen qė ėshtė krijuar tani. Ajo qė do i thosha ėshtė: Enver, Partia nuk ėshtė mė, komunistėt kanė rėnė pas problemeve tė tyre. Nuk ta shpjegoj dot ē‘ka ngjarėā€¦.
Pra, ju ka zhgėnjyer e gjitha qė ndodhi pas. Po Enver Hoxha?
Jo qė nuk mė ka zhgėnjyer. Unė edhe sot e konsideroj veten si gruaja mė e lumtur, njė grua qė kishte njė bashkėshort ideal e nuk mund t‘i uroja vetes njė tjetėr fat. Ka qenė bukur, shumė e bukur me gjithė tė mirat e hallet. Prandaj, nė kėtė 100-vjetor e ndjej si pėrgjegjėsi tė bėj ēmos tė bėhet njė kthesė drejt arsyes, drejt vlerėsimit objektiv, tė rolit dhe vendit tė Enverit nė historinė e Shqipėrisė. Kjo ėshtė shpresa ime e madhe.
Shqip
__________________
Prezenca juaj s'do te jetė kurrė nė lartėsinė e mungesės suaj. 
Fetė janė si xixėllonjat, pėr tė ndriēuar kanė nevojė pėr errėsirė
Dituria mė pėrndjek, por unė jam mė i shpejtė  !!!
Herėn e fundit ėshtė Redaktuar nga Nostra_22 : 30-09-08 nė 18:14.
|